(პიესა ხევსურთა ცხოვრებიდამ)

განთიადია. აქა-იქ როჭუებმა დაიწყეს კაკანი. შორიდამ, მთის პირიდამ, მოდის შურთხის სტვენა. ნამი უხვად დაღყრია ბალახს; დაანმულს ბალახზედ საამურად ისმის სტვენა ცელისა გაღმა-გამოღმიდამ. მოთიბულის, დაჭკნარის ბალახის სუნი საამოდ მოსდებია იმ არემარეს. ჯერ მთიბლების „გრგვინვა”, სიმღერა არ გახშირებულა, ძვლები არ გამთბარა, ოფლი არ დაძრულა გულ-მკერდზედ. აბიკამ და მამასწვერამაც გაიღვიძეს, წამოსხდენ; ეზარებოდათ კი ადგომა, მაგრამ სხვა მთიბლების ცელის „წივილი” აღარ აძინებდათ. შეაცქერდენ ერთმანეთს. გაიჩმუჩნენ მხრებში.

ა ბ ი კ ა. რა ხელ გეძინა, მამასწვერავ?

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. ქვე რა მეძინა, სიზმართ ქვე გადამლახეს.

ა ბ ი კ ა. რა ღნახე, ქვე რა იყვა აგეთაი?

მ ა მ ა ს წ ვ რ ა. ვერ დავსდექით კაის ადგილს, მონა ალაგ ყოფილა ამაჩი, მოსადევრიანი. წინ-წინ რო ჩემეძინ, განაე, ჯერ ერთხან მამედინ ხევჩიით ძახილი: „მამასწვერავ, ჰა, მამასწვერაო!” საჩქაროზე ქვე წამავდეგ, დავიყურე, მივიხენ-მავიხენე, მივადუჟე: რაი, ხარ, რა მეძახ? რა გი ჩემთანით? მეძინებისავ, დამაძინევ, ღმერთ იწამევ, დაგწყიას ხახმატის ჯვარმავ, კარატის ჯვარმავ, გუდანის ჯვარმავ. ღვთიშვილთ ქვე შავეხვეწე. კვლა-კვლა ჩამეძინა. ახლა მეორედ მამედინა იმაჩიითავ ძახილ: „წამეედ ჩემთან, ჩემო მამასწვერავ, მარტუაი ვარევ, პურა ვერ მიჭამავ მარტუასა, ერთად ვივახშმოთევ, ბეღელათ-ბეღელაი ვორეევ!” დავშინდ, კინაღართ დავიხელთე, მაუსვი იმაჩიავ სატევარს ხელი, სათავითურჩი არცად იყვა, მემრ მავხელე, დავიდევ თავით, მუქარა დავსთხოვე, ცეცხლან ავაგზენ, მავიხიბლე სრუ. შენაც გიძახინე, გონად ქვე ვერ მაგიყვანე. შენაც არ გეძინ მასვენებითა, ჰბრუნევდი რასამ, ხარს რო დაჰკლვენ განაე, ისრ ჰხრინევდი.

ა ბ ი კ ა. გუდანის ჯვრის გამარჯვებამ, მამასწვერავ, მაგას კი არ სტყუი; მეაც დავიწვ-დავიდაგე წუხრ, ღონობაჩი ვიყავ, უფერ ადგილ ყოფილა ამაჩი. საითაც შენდ არ უძახნავ, აიმაჩიით გამაჩნდენ ორნ ქალნი შავნი, მქისენი, უფერნი; მავიდეს ახლუაჩი ჩემთან ზედაოდ, გაშალნეს ხელნი ჩემს გასატაცებლად. სხვამ რამამ დაუწყვ ძახილი: „ხელ არ ჰკადრათავ, თორო მიგიკლავთ ჯორ-ულაყთა აი, მიმკვდართავ!” იმათ არა გაიგონეს: ერთიან ხელ მტაცეს, გამიტაცეს, ირბოლეს თავა, მარბოლეს მეაცა, მიწითად ფეხ არ მამაკრეინეს, წიოკობიდიან რასამ, ჟღავ-ჟღუვობდიან: „ჩვენ ხარევ, ხარევ ახლა კი, ვეღარსა გაგიტევთავ, აბიკაო”, იძახდიან. მემრ დამიწყეს ჭირებაი ყელჩი, მარჩობდენ, ის იყვ, ალნ იყვნენ. ვახსენე ჩემ სალოცავები, ღვთიშვილნი, ვიტაცე სატევარს ხელი, უქნიე ერთას – გახტ გვერდზე, უქნიე მეორეს – გახტ ისიც. ზედაც გამამეღვიძ, ვეღაროდ ვეღარ დავიძინ, თენებაიც ქვე მაჯარებულიყვ. მართალს უნბობ, მონა ალაგ ყოფილა ამაჩი. ცეცხ არ უნდა გაგვექრა წუხრ, სრუ უნდა გვნთებიყვა. ეშმა-ქაჯ ცეცხს ერიდების. ჩვენ აქ დადგომაი აღარ იქნების, დავიხელთებით სრუ ერთიან.

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. ამაჩი დადგომაი ნიადე არ იქნების.

ა ბ ი კ ა. რა ხელ იქნების… ცელებ დავღლესათ, მამასწვერაო, დროი ას ახლა კი

(დაუწყებენ ორივენი ცელებს ლესვას).

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. (ცელს) გაფხავდი, გაფხავდი, დევის ფერცხალო, აისხი ეკალი!

ა ბ ი კ ა. (ცელს) გაფხავდი, ტიალო, მამუკაის ნაქნარო! (ისმის ზარბაზნის ხმა თიანეთის მხრივ). დახკარით, დახკარით დურდურათა, ა ბეჩავ, უსის შვილებო!

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. ტიალო დურდურაო[1], რარიგს ბოლთ გამაჰყუდებს, ნისლ გეგონების, მიწან იძვრიან. ცხენ-სატიალენი საკვირვლა ჰყოლიათ გაწურთნილნი. დასჭეხნებს დურდურაი-დ არ იქმენ ჩუჩუნს. იმას გააბრუნებენ, დაუკვრვენ დარურურუასა[2], ახლა სხვას მაარბოლებენ, ერთიან ამლათად, როგორც ქარმ ფოთოლ გაიტაცას, აისრ გაიტაცებენ. იქნებიან ტყრეშნი, იმას სხვა მაჰყვების, ახლა კიდევაც სხვაი. ნისლთავით ბოლნ გამეეყუდებიანა-დ, დადგების გუგუნი, მიწათ მაჰზინებს სატიალეი. ეხლა მზადებაჩი არიან უსნი, ხემწიფის მალოდინ აქვისთ. თიანეთჩი არ ვიყავითა დაბარებულნი კოკროჭინაის სუდჩი გამახელაის ძაღლის თაობაზე, იქ უნბობდენ ხემწიფის მასვლასა, ღურბლით მავალისავ, რკინის ყუთჩი იჯდებისავ, თიანეთჩი ფშაველ-ხევსურთ დაიბარებსავ, გარს შამაირტყამსავ-დ ისრ გამაუცხადებსავ წყალობასავ.

ა ბ ი კ ა. რა რიგ, რა კაც იქნების, ნეტარ?

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. დიდკაც ასავ, ოთხის კაცის სიდიდოივ, ტანზედ ოქროს ტალავარ სცვავისავ, წელთ ნეფე-ერეკლის ხმალ რტყავისავ.

ა ბ ი კ ა. მანამ უსნ დაიჭერდენ საქართველოს, ფშავ-ხევსურეთჩი დევებ ქვე არ ყოფილა. ფშავჩი კოპალას დაულევიანა-დ ხევსურეთჩი – პირქუშს. უსნ რომ მასულან განა, დაუწყავ სრევა დურდურაისა, შიშით დახეთქილ დევები ბარჩიით დამფთხვარანა-დ ქვე სრუ ხევსურეთჩი შამახვეტილან: სიმაგრიან ალაგ ასავ, ხევსურეთივ, იქ უსნ ვეღარას დაგვაკლებენავ. ერთა დევა კიდეოც დარჩენილიყვ ქალაქის პირჩი, ქალაქით მანავალს მინდიას შაჰყრივ წინა, ავჭალის შამაღმითით: „ცეცხნ ვღნახენავ, შუა გზაჩი აენთნენავ, აიმაჩი ჩემს წინ გადმეეყუდავ შავნაბადით, დაგწყიოს გუდანის ჯვარმავ, ხახმატის ჯვარმავ, ჭიჭახის ჯვარმავ, ეთქვ, ყველა ღვთიშვილ ეხსენ; შამამიღრიჭინისავ, შამამიკრიჭინისავ, მემრ პირ-ცეცხლ[3] ქვე ვახსენე, გაქრ იმავ-მაშინისავ”.

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. ჰა, ბეჩავ, ამირანო, ჰა, ბეჩავ, ძმანო! დევთა სალევლად იმათთანა ხო ტყუილია. ორნ ძმან სხვან ჰყოლივ ამირანსა: უსიპი-დ ბადრი. ჰა, ბეჩავ-ობოლნო! რა დღესაც დევ არ მაკლიან, იმ დღეს პურ ქვე არ ჭამიანო. დედაიც კა ჰყოლივა იმათ.

ბადრი, უსიპი, ამირან
ობლები მავიყარენით;
ყველფ არ გვინახავ, კერაი, –
სიჩალეს მავიზარდენით;
გავიგეთ კაის მაქმედი,
მუშაჩი დავეტანენით;
ვინაც ავ გვიყვა ობოლთა,
ახლა შინ შავეტანენით.
დედამ დარეჯანმ გვაბარა:
დევებს ნუ შაეყარნიდით,
თუ შაგეყარნასთ დევები,
მარჯვე ნუ გაეყარნიდით.
სამნი ჩვენ, ცხრანი დევები
ბაზარზე შავიყარენით,
თავს მოვხვდით ბალხის კარავსა,
ბოლოჩი გავიყარენით.
ომისა ვერა გავიგეთ,
ფარს ქვედა მავიმალენით.
დავსხედით ღვინის სმაზედა,
ზოგნ დევნი დავიტანენით.
ვინაც სვა ღვინო ჩვენთანა,
ძმებურას გავიყარენით;
ვინაც არა სვა ღვინოი,
დაღვკარით, არ ვიწყალენით.
დევებ კი არა ყოფილან,
ხმალს ქვედა გავატარენით.

ა ბ ი კ ა. (ზარბაზნის ხმა ისმის) დახკარით, უსნო, დურდურათა დახკარით! ჩვენაც დახვკრათ სათიბს, მამასწვერავ! შენ რო ჰკვეხდი, აბიკას თიბაჩი ქვე ვაჯობინებავ, ეხლა გამოჩნდების. (ცელს) მატუსენ ბალახნი, მამუკაის ნაქნარო, ნუღარას გასწირავ! (გვრინავს).

სასტუმრიელოდ მზეს ღგევხარ,
სამასპინძლოდა მთვარესა;
კაცისა საპირდაპიროდ
ქვას ღგევხარ მგორიალესა;
ამლათა გასაგერშავად
მგელს ღგევხარ მარიალესა…

აბალე მამასწვერავ!

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. (ცელს) მალოკენ ბალახნი, მააწითენ მიწანი. ემაგას დაღგკრავს, მთაო, მამასწვერას მეძახან მეა, ჩაგაჭრი კალთათა, მამგლოვიარებ, ტიალო!

ა ბ ი კ ა. აბალე, მამასწვერაო, აბალე, მეედი! ქვენ დარჩი, მამასწვერუავ, გაგიცვდების ღულელ აბიკასთანამდი.

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. სა მიხვალ, სა, აბიკურავ?! მალედავ წამოგეწევის ყრუაის გაზდილი (გვრინავს).

კა ვაჟი, მგელი, არწივი,
არცერთ არ გაიწურთნება:
მგელი არ მაჰშლის მგლობასა,
კა ვაჟი მამაცობასა,
ბერი არ მაჰშლის არწივი
მთის ყურეთ ნადირობასა.

(თავისთვის) ნაწლევებჩი ქვე ჩავწდი, რაი ყოფილა ეგი, ვერ წამოვეწევი მკვდარ-ვარიანსა. ცელ მითამ კაად სჭრის, ქვე რა მემართების?!

ა ბ ი კ ა. ქვე ტყუილა რასამ სცოდვილობ, ქვენ დარჩი, მამასწვერაო. ვერ მახვალ აბიკასთანა. კაც არ ხარა, დაჰკვლიე ემა თავის ნამხრევთა, თაგვის სოროს ღგავის, დიდ ნამხრევ მაინც წამაიტანე, სირცხვილი არ; ხოყანა ღნახავს, ბეჩავ კაცი ყოფილაო, იტყვიან შენთ ნამხრევთ რო ჰღნახვენ. (ცელს) ჰა, ბეჩავ, აბიკაო! კა გაუსდიხარ დედას, სატიალეო!

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. ბევრ არაი ჰყოფილხარ, თავ ქვე ნურას გედიდების, აბიკურავ, შენ ფერეებს ხუთსაც უბეჩი ჩავისხამ ნიადე, სტუმარშინშაუყვანელო!

ა ბ ი კ ა. შახენეთ, შახენეთ მაგას, მამასწვერუას. შენ გღნახას კაცმა, შე ტილიანო, აბიკას შენ უნდა ეუბნებოდია მაგას, მეკანტალეო, წიწან-გაუპოხელო! შეგნით ქვე შაწუხებულ ას თემი, სოფელი. შენ არ ხარა, ქალაქჩი რო ტყავებ დაგეპარ, დაგიჭირესა და საბნელოჩი ჩაგაგდეს. დავწყვიტენ ჯორ-ულაყთ წელები შენის გულისად ქალაქჩი ერბოების ზიდვინებითა. მაშინის კა აბიკა ვიყავა განაე. ახლა კი უბეჩიაც მიპირობ ჩასმას? თავს ნუ აფერებ ღულელ აბიკას. მე ნაჩალიკიც ქვე მიცნობსა, სუდიაიც, ღურბელნატარიც.

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. ვინა ას მეკანტალეი, შენ უნბობა მაგას? შინ ჯალაფნ არას გკითხვენ, გარეთ – სოფელი, მკვდარ-ვირიანო!

ა ბ ი კ ა. მიგიკლავ ჯორ-ულაყთ აი, მიმკვდართა. ჯღან-გაუპოხელო, მექალრძლეო, დიაცის ქუქუმო-ამოუზინებელო, ტრუკ-ტრუკაო!.. თუ ტრელ არ ხარა, აქ მეედი, გამაჩნდების, ვინ ვის ჩაისომს უბეჩი!

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. აქ მეედ, აქ, ძაღლო! (აბიკა აგდებს ცელს და გაექანება მამასწვერასკენ. ორივენი საცერულებს სცემენ ერთმანეთს, სისხლი ჩამოსდით).

ა ბ ი კ ა. (დაუქნევს საცერულს) ე მაგას დაღკრავს, აბიკას მეძახან მეა, გაგაწითებინებს.

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. (ჩაარტყამს საცერულს აბიკას) სხვადასხვისას არ გაგიფერებს, მამასწვერას ეძახიან ემაგას.

(ამ დროს გამოჩნდება ფშაველი მამუკა, რომელსაც დღიურ მუშადა ჰყავ დაჭერილები აბიკა და მამასწვერა. მამუკა ცხენიდამ გადმოხტება, შუაში ჩაუდგება ქუდმოხდილი მოჩხუბრებს და დაუწყებს შველებას).

მ ა მ უ კ ა. სუთ, თქვენი ჭირიმე, რა გაქვთ, კაცნო, გასაყოფი, რაღა ამ ჩემის მთის თიბაში მოგინდათ ჩხუბი და დავიდარაბა! (დაიჭერს აბიკას და გაიყვანს ცალკე).

ა ბ ი კ ა. გამიტიე, მამუკაის ჭირიმე (იზიდება).

მ ა მ უ კ ა. სად გაგიტიო, ხევსურო, ვაჟოთ თქვენ ჭკვიანადა, თორო მე ვიცი, როგორც გაგიტევთ. სირცხვილი არ არია თქვენთვინ, იმისა მაინც აღარ გცხვენიანთა, ფასს გაძლევთ და თქვენ ერთმანერთის ქელვაში და ცემა-ტყეპაში ჩამოგილევიათ დღე-ჟამნი! ეს დღე, ეს არი, დაღამდა, ჩემო ძმაო, ღმერთი აღარ გწამთ?!

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. (მამუკას) გამაუტიე ე მკვდარ-ვირიანი, გამაუტიე, მამუკაის ჭირიმე!

მ ა მ უ კ ა. (აბიკას) წამოდი, წამოდი, აქ წამოდი! (გაჰყავს ცალკე, მამასწვერა თავისთვის მიდის მუქარითა და ლანძღვით) რა არი, რაზე ჰხოცთ ერთმანერთს, რამ ეშმაკმა ჩამოგიარათ!

ა ბ ი კ ა. (დაფიქრებით, თითქოს ნანობსო) არც კი უმისობაი, გუდანის ჯვრის გამარჯვებამ, მამუკაო! წუხრ დევ დაგვეხედვა, აღარ გვაძინეს ეშმა-ქაჯთ, მაგვხიბლნეს, საშუღლარ ქვე არ იყვ. მამას ჩემისაგან გაგონილ მაქვის, დევის მაჩვენებამ შუღლ იცისავ.

მ ა მ უ კ ა. რატუ არ ადგილის დედას შაეხვეწენით, ჩემო ძმო?!

ა ბ ი კ ა. ქვე რა რიგა არ ვეხვეწენით, ვეხვეწენით ნიადე. მასადევრიან ალაგ ყოფილა, უნდა გეთქვ წინავ, თუ მასადევრიან ალაგ იყვა.

მ ა მ უ კ ა. ექა ვბერდები კაცი, მე დევ არ მამჩვენებია, რა ვიცი…

ა ბ ი კ ა. (იღებს ბარგს და სხვა ადგილს გადააქვს) აქ დადგომა არად არ იქნების (დაანთებს ცეცხლს. მამუკა და აბიკა ცეცხლს მოუსხდებიან).

მ ა მ უ კ ა. უნდა შაგარიგნეთ, აბიკავ! სირცხვილი, ერთად ყოფნა გინდათ, ამხანაგები ხართ, უმძრახნი ხო არ იქნებით?!

ა ბ ი კ ა. აუ, შარიგება რა ხელ იქნების, უხევსურეთოდ ჩვენ ქვე ვერ შავრიგდებით, ვერ გავშველდებით.

მ ა მ უ კ ა. პურა მაინც შავჭამოთ.

ა ბ ი კ ა. კა იქნების (სჭამენ პურს ორივენი).

მ ა მ უ კ ა. (ვახშმის გათავების შემდეგ) აბა ეხლა ძილის დროც არი (იგებს მოთიბულს ბალახს და ზედ ნაბადს იხურავს). ფიქრი ნურაის გაქვს, აბიკავ, დევი აღარ მოგვეჩვენება. ღმერთო და ემ ადგილის დედაო, შენ დაგწერე ჯვარი!

ა ბ ი კ ა. (წვება) ღმერთო-დ ემ ადგილის დედაო, დიდო ხახმატის ჯვარო, შამოგხვეწნია შენს საყმოჩიით ღულელ აბიკაი, შაიხვეწიე, აშორე ეშმა-ქაჯი, მონა სული, შენის მადლისა და ძალის გამარჯვებასა (იძინებს).

მ ა მ ა ს წ ვ ე რ ა. (მარტოკა ზის დაფიქრებული, დაღონებული და დიდი ცეცხლი უნთია) ქვე რა გვქონდ დღეს საშუღლარი! დასწყიოს ღმერთმა, დევ-ეშმაკთ გადაგვლახეს, იმათ ქვე გვაქნიეს შუღლი. არაი ჭირდ საიმისოდ, ღმერთის მა. ღმერთ დასწყიოს მონა სული, რახელ მოგვხიბლა ვაჟებო (ეხვეწება ადგილის დედას, ღვთიშვილებს ქუდმოხდილი, რომ გადაარჩინონ დევ-ეშმაკებსა, და იძინებს).

მყუდროება სდგას გარეშემო, მხოლოდ ხევი მოსქჩეფს, კლდეზედ გადამდინარი, ჰყვირის, ჰშფოთავს, ათასგვარს გამოხმობასა ჰბადებს. მთის პირიდამ მთვარემ ამოყო ყური და ბადესავით გადააფინა მთის წვერებს თავისი სხივები. მთვარის სხივი დაადგა მამასწვერასა და აბიკას და თითქოს ყურებში ჩასჩურჩულებდა, თითქოს ნანას ეუბნებოდა: ნუ გეშინიანთ, ნუ ჰკრთით, დევებს მე მოგაშორებთ, დამაშვრალნი ხართ, ტკბილად დაიძინეთ, მე ვარ თქვენი დარაჯი, თქვენი პატრონიო.


შენიშვნები:
[1] ზარბაზანი.
[2] დალაბანდი.
[3] დევების მტერი ხატია.

ყველას და, მათ შორის მეც, მიყვარს მაღალი, მწვანით, ყვავილებით მორთული მთა; გაზაფხულის სუნი, ახლად ამომავალი ბალახი, ახლად დამდნარის ყინულისათვის რომ უჯობნია, უცოდველად, უვნებლად ამოუჩენია თავი და შეჰყურებს მზეს, ქვეყანას, იჩქმალება, ინაბება, მაგრამ ნაზს, მიბნედილს სახეზე გამოუთქმელი ტრფიალება გადაჰფენია: – გავცოცხლდი, მადლი ჩემს გამჩენსაო, – თითქოს დუდუნებს. საამურია, გაყინული ხეები გაზაფხულის სითბოთი ზოგნი რომ გაიფოთლებიან და სხვანი აყვავდებიან. მიბუნდებულს, უღრანს, ბნელს, დაბურულს ტყეს ხომ რა შეედრება!..

მაგრამ ამჟამად ყველაფერი მავიწყდება და თვალწინ მიდგება მხოლოდ ერთი ხმელი წიფელი. ისიც უღრანს ტყეში დგას, ერთის კლდის თავზედ. ამ კლდესაც ხავერდივით მწვანე ხავსი გადაჰკვრია. ხმელს წიფელს სხვა ხეები შორს უდგანან, თითქოს განგებ გაჰშორებიან და ამაყად დასჩერებიან თავზე. ხმელის წიფლის ახლო რამდენიმე ჟოლის ფეხია მოსული, შველისა და ირმის ნაკვნეტის ფოთლებით. ისინი გადმოძაბულან და გადმოსცქერიან დაბლა მდინარეს, მის ფესვებში რამდენიმე ფეხი ძირტკბილა მოდის, ზამთარ-ზაფხულ მწვანე, დაკბილულფოთლებიანი, ხმელს წიფელს წასვლია სიცოცხლის ნიშანწყალი: სამი ტოტიღა შერჩენია შუა წელს ქვევით, ზედა ტანი მოტეხილია და ხევში ჩაჩხატულა, გახიდულა. ამ სამს ტოტში წელიწადში მარტო ერთს გამოუვა ხოლმე სამი თუ ოთხი ფოთოლი, ისიც ფერწასული, დამჭკნარი, გაყვითლებული. სხვა ხეებს კი, რომ უყუროთ, დატვირთულნი დგანან ბუნების მინიჭებულის სარჩოთი. არაფრად აგდებენ ხმელს წიფელს, ყურადღებას არ აქცევენ, მხოლოდ ზამთრობით, როცა თითონაც შემოეძარცვებათ ხოლმე საპატარძლო ტანისამოსი და, ცოტად თუ ბევრად დაუახლოვდებიან ხმელს წიფელს, მაშინ თუ შეაცქერდებიან, ისიც გაკვრით… ეს მოხდება სწორედ მაშინ, როდესაც პირბადრი, სახენათელი, თმაგაშლილი „ადგილის დედა“ ბუნების სანუგეშოდ სიყვარულზე, სიწმინდეზე და სიცოცხლეზე ზღაპარს უამბობს. მაშინ შეუბუზღუნებენ ხმელს წიფელს: „რას გაშტერებულხარ, საწყალო? ყური დაუგდე, რას ამბობსო!“.

ხმელი წიფელი ამოიკვნესებს ღრმა კვნესით და არც ავად, არც კარგად ყურს არ ათხოვებს ამ ამაყ მცენარეთ, მაგრამ „ადგილის დედის“ ზღაპარს კი ყურს უგდებს; თითოეული მისი სიტყვა ლახვარივით გულზე ესობა და უჩუმრად ცრემლსა ჰღვრის.

საბრალო წიფელი! ერთი დრო იყო, რომ ესეც ამაყად გაბარჯღული იდგა, სხვა ხეებს ბევრით მაღლა ასცილებოდა და თავის დიდრონ ტოტებითა და ფოთლებით ქოხივით ეხურებოდა თავს მთელს ტყეს. მთიდამ ბარად მომდინარი არწივი მის კენწეროზე ისვენებდა, მოჰყვებოდა ამაყად ყეფას. ეხლა კი სულთმაბრძოლს დაჰფერებია, წაქცევ-წაქცევაზეა მიმზადული. ტანზე რამდენსამე ადგილს საცოდავს გამხმარი ქერქი ასძრობია და ტიტველი გვერდები უჩანს. ერთს ალაგს უფრო გრძლად აჰყრია ქერქი და დედამიწისკენ გრძლად გადმოშვერილა; გეგონებათ, ხანჯალი დაუციათ და ნაწლევები გადმოუყრევინებიათო. ჭიაც ბევრი თუ აქვს ამ წიფელს, რომ რამდენჯერაც მის ახლო გავლა მომიხდება, ზედ მუდამ კოდალასა ვხედავ. ეს დასაქცევი ერთთავად ზედ აზის და, რაც ძალი და ღონე აქვს, ურახუნებს იმ გასახმობს, გასავერანებელს ნისკარტს; თან კიდეც დასჭყივის, დაჰკივის, თითქოს ნიშნს უგებსო. აგერ რამდენს ადგილას ამოუღრუტნია წიფელი გულამდის. საცაა გულსაც ფქვას დაუწყებს. წიფელი დგას, დგას შეუშფოთრად, წარბშეუხრელად; არც ავს ამბობს, არც კარგსა.

როცა ქარი უბერავს, სხვა ხეები ერწევიან, მხოლოდ ხმელი წიფელი არ ინძრევა; წინად კი, როცა იგი ჯანსაღად იყო, სიცოცხლით სავსე, ქარის ბერვაზე დაიწყებდა ზღვასავით ღელვას; მისი ტოტები და ფოთლები ჭექა-ქუხილივით ხმაურობას ასტეხდენ. ხმელის წიფლის ტოტები ამაყად დედამიწას სცემდენ, ასკდებოდენ, დიაღ, ეხლა ქარს ვეღარ მიჰყვება ხმელი წიფელი სხვა ხეებივით, ძველებურად, შეუპოვრად გულ-მკერდს ვეღარ უპყრობს ქარიშხალს. არ მოიდრიკება კი ხმელი წიფელი და, თუ მოსტყდება, იმისი რა ვსთქვათ… მოსტყდება, წაიქცევა, გვერდზე წაწვება, ფესვები გამოჩნდებიან, აღმა თავაჭერილები, თითქოს ლოცულობდენ, ღმერთს ევედრებოდენ, შველასა სთხოვდენო. ზაფხულობით უფრო შესაბრალისია ხმელი წიფელი. სხვა ხეები მორთულან მწვანის ფოთლით, უვნებელნი, უდარდელნი; მათზედ ათასი ფრინველი სხდება საგალობლად, ქედნები ღუღუნებენ იმათ ტოტებზე, ქერონა ჩიტი დაჰკრავს დაუსრულებელს გალობას, წიპრია იკლებს სტვენით იმათ არემარეს და მოუსვენრად გადახტ-გადმოხტის; ყელმოღერებული შველი და ირემი იმათ იჩრდილავს. ეს გაფოთლილი ხეები ამაყად დასცქერიან ბეჩავს ხმელს წიფელს, იმისი ეჩოთირებათ და ამბობენ: „ნეტავი შენ არ გვაუშნოებდეო!“ – არ იციან, რომ ხმელი წიფელი იმათზე მეტად იხსენიება და არიან, იპოვებიან ისეთნი კაცნი, რომელთაც მოსწონთ და უყვართ უბედურებაში ჩავარდნილი ხმელი წიფელი… სოფელში დღეში სამჯერ მაინც მოიგონებენ ხმელს წიფელს, – სადა გყვანდათ დღეს საქონელიო? – მამამ რომ ჰკითხოს თავის შვილებს, ისინი უჩვენებენ ხმელის წიფლის მიდამოს, გაღმითს ან გამოღმითს, თავს ან ბოლოს.

– ხმელ წიფლის ძირს, კლდეში, ვეფხი დაბუდებულაო, – ხმა არის სოფელში: – ლეკვები დაუყრიაო. მონადირეებს ენახათ ხმელ წიფლის გარშემო დედა ვეფხის და იმის ლეკვების კვალიო.

– ეს სააბედე სოკო ხმელს წიფელს ავაჭერო, – ამბობს მეორე.

დიაღ, არ იციან უგუნურმა ხეებმა, რომ ხალხს ჯერ არ დაუვიწყნია ხმელის წიფლის სახელი, კიდევ ახსოვს იმისი სიდიადე.

განა ყველა, რაც ხმელია,
კაცისგან საწუნარია?!
ათასს ცოცხალსა ბევრჯელა
ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარია.
შენის დანახვით, ტიალო,
გულს დარდი მაწევს ცხარია,
რაკი გხედავ, რო ბეჩავად
და უპატრონოდ ხარია, –
თითქო დაჰკრესო განგაში,
სამგლოვიარო ზარია.
მინდა, რომ დიდხანს ნახარში
და გულში ნადუღარია
გაგიზიარო ვარამი,
მდიოდეს ცრემლის ღვარია.
რისთვის მოსულხარ, ბეჩავო,
არ იგლოვები მკვდარია?!
შენთვის არც წაწყმედა არი,
არსად ცხონება არია!
ვინ ან შაგიკრავს კუბოსა,
ვინ ან აგინთოს სანთელი?..
ვაჰ, რა ძნელია, კვდებოდეს,
იკარგებოდეს სახელი!

ღამღამობით ათასში ერთხელ ხმელს წიფელზე ბუ შეჯდება და დაკოდილის ხმით მოჰყვება გულმოკლული ძახილს: „ვერ იპოვეო?“ და, როცა ძახილით დაქანცულს შემოესმის: „ვერა, ვერაო“, მოსაწყლებული თავს დაჰკიდებს და „ღრუ, ღრუო“, ხმადაბლა გულს ჩასძახებს.

ზამთრობით მგელი ესტუმრება ხოლმე ხმელს წიფელს, აიტუზება იმის გვერდით და ღმუის, შიმშილისაგან შეწუხებული. ხმელი წიფელი შეუშფოთრადა სდგას, არც ავს იტყვის, არც კარგს, სდგას გაშტერებული; იმან არც სიბრალული იცის, არც სიმძულვარე; არც სამტროდ აუდუღდება გული, არც სამოკეთოდ; ფიქრობს ხმელი წიფელი თავის თავზე, წარსულზე, აწმყოსა და მომავალზე; გულში თითქო ღრმად ჩასჭდევია მწუხარება. ხანდახან გადმოაცქერდება მის ერთს ფესვის ბოლოზე ამოსულს პატარა დასახულს ყლორტს, რომელიც მზეს და წვიმას უცდის, რომ გაიზარდოს. ესღაა იმისი ნუგეში…

დიდს და გრძლად გადაჭიმულს ჭალას, სადაც ტრედს მარინეს ბუდე ჰქონდა, დიდი მდინარე ჩაუდიოდა დასავლეთის მხრით. თვითონ ჭალას შუაზე ჭრიდა ანკარა, მუდამ წმინდა ზამთარ-ზაფხულ, – ფშა. გაზაფხულიდან დაწყებული ზამთრის პირამდე მდინარე ერთთავად მღვრივე იყო, ხოლო ეს ფშა კი სულ წმინდა, ლილის ფერისა. სადაც ჭალა თავდებოდა, ფშაც იქ ერეოდა მდინარეში და იცით, ამ დროს ანკარა ფშა რას მოგაგონებდათ? – ზიარებას. ის მდინარეღა – ცოდვილს ადამიანს, რომელიც ზიარებით იკურნავს თავს და იწმინდება ცოდვებისაგან.

ჭალა რაღას გავდა? – უმანკოებას. დიაღ, უმანკოებას გავდა, მაგრამ იქ ერთი საშინელი ცოდვა დატრიალდა. ეს შემდეგისათვის დარჩეს. ახლა ეს ვთქვათ, რით იყო ჭალა უმანკო?.. იქ აუარებელი გუნდი ყვავილთა ყვაოდა და აუარებელი გუნდი ფრინველთა უგალობდა მათ. რამდენჯერ, როცა მთაში დიდი თოვლი მოსულა და შველს გაჭირვებია სიარული, ამ ჭალისთვის მიუმართნია და აქ შეხიზნულა; ბევრჯელ ხარირემს ჩამოუტანია აქ თავისი ბორჯღლიანი რქები. ჭალა ყველას ეგებებოდა, არცერთს სულიერს და უსულოს, არცერთს მწერს არ გაუგონია იმისაგან: აქ ნუ ხართ, ჩემს სახლში, გასწით, გამეცალეთო!.. სხვებს რას ეტყოდა, როცა ჯერ შხამიანს გველს არ ირიდებდა: ისიც ისე ჰყავდა მიღებული, როგორც ყველა სხვა არსება, თითქოს ისიც საჭირო იყო ჭალისთვის. საქმეც ამაშია.

კარგა ხანია, რაც გველი აქ დაბინავდა. იგი თამამად დაცურავდა ხშირ ბალახში. არავისი იმას არ ეშინოდა. ზაფხულობით ერთი ადგილი ჰქონდა ამოჩემებული, სადაც იმას უყვარდა წოლა და ძილი. ეს ადგილი ცოტა ქვიშრობი იყო. როცა დაცხებოდა, აქ წამოწვებოდა და ცხარე მზის სხივებს მიუპყრობდა გვერდებს. ყველას, რასაც კი ამ ჭალაში ნახავდა, ყველას მოსაწამლავად ელამუნებოდა. ყვავილებსაც კი – იმ იმედით, ეგები მოვწამლოვო, მოუჭერდა კბილს და შხამს, თავის გესლს, გადაასხამდა, მაგრამ ისინი არ იწამლებოდენ, არამედ ისევ ჰყვაოდენ. გველს უკლავდა და უშხამავდა გულს, როგორ თუ ჩემი გესლი მაგათზე არა სჭრისო.
ერთხელ ხარირემსაც კი შეეპოტინა ამ განზრახვით, ვითომდა, თავის ჭკუაში, უნდა მოეწამლა. ხარირემი მაშინ ჭალის მწვანე ბალახს ძოვდა და გველიც იქვე ბალახში იყო მოკეცილი, დახვლანჯული, ეძინა. ირმის ფშვინვაზე გველმა თვალები გაახილა და, რა დაინახა სიტურფე, შვენება ტყისა, თვალის ახილებისთანავე გულში გაივლო: უნდა მოვწამლოვო. თავი აიღო, ენა გამოაგდო და უმარჯვა ირემს ტუჩთან, ენას ასავსავებდა, ვითომ გეალერსებიო. მაგრამ ამაოდ დაურჩა ეს ხრიკი: ირემმა ტოტი დაუქნია და კინაღამ მოჰკლა იგი. გველი, შეშინებული, როგორც სალა ყინულზე, ისე გასრიალდა ბალახებში და მას შემდეგ ვეღარც ბედავდა ირემთან ალერსობას.

იქვე, საცა გველს ხშირად წოლა და ნებივრობა უყვარდა, პატარა რცხილის ბუჩქზე ტრედს ბუდე ჰქონდა. საბრალოს დოლობა მოუცდა და ორი ხუნდი ძლივს გამოჩეკა. დედას თავისი შვილები ძალიან უყვარდა, დიდს ალერსში ჰყავდა ისინი; რამდენს საცოდაობაში იყო საბრალო, რომ არ მოეშივებინა იმათთვის; აწყდებოდა აქეთ-იქით, მოქონდა შვილებისათვის ჭია-ღუები. მიუჯდებოდა ბუდის პირზე და ისინიც პირის გაღებით ანიშნებდნენ: გვშიან, დედავო, გვაჭამეო. დედაც საჭმელს ნისკარტით უდებდა შვილებს დაღებულს ნისკარტში. გველი ამას ხშირად ხედავდა და გული ბრაზით და შურით ევსებოდა. შურდა, რომ პატარა ხუნდებს ასე ეალერსებოდა და ანებივრებდა; შურდა, რომ ხუნდებს ეალერსებიან, უყვართ და ის კი ყველასა სძულს. შურდა იმათთვის სიცოცხლე. ახლა ეგენიც უნდა დაიზარდენ, ვითომ ღირსნი იყვნენ სიცოცხლისა, და უნდა იფრინონ და იდვრინონ ამ ჭალაში. „მოიცათ, მე დაგაღებინებთ თქვენ პირებს, როგორც შეგშვენით!“ – ამბობდა გველი ბრაზმორეული.

მართლაც, ერთხელ, როცა ტრედი წასული იყო შვილებისთვის საჭმლის საშოვნელად და ხუნდები კი მოუთმენლად მოელოდენ პირდაღებით და წრიპინით იუწყებოდენ – გვშიაო, გველი ამ დროს მიცოცდა ჯაგთან, აიწია თავი მაღლა და ენა გამოაგდო და მიუშვირა ჯერ ერთს, ვითომ ეს ჭიაა, მე დედაშენი, გაწვდი ამ საზრდოსო, და ჩაასხა შხამი, ახლა – მეორეს.

ცოტა ხანს შემდეგ ტრედიც დაბრუნდა. მაგრამ მისი შვილები პირებს ვეღარ აღებდენ, თუმც ის აწვდიდა, პირში უდებდა საჭმელს. გველი ამ დროს შორიახლოდან უთვალთვალებდა ამ სეირს და სიცილითა კვდებოდა…

დედა ატრიალებს, აბრუნებს გვერდზე ხუნდებს, შეწუხებულია…
გველი იცინის…

დედა თავზე ევლება ხუნდებს, მაღლა მოუსვენრად ტოტით-ტოტზე ფრინავს და აცქერდება კვლავ ისევ შვილებს თვალებში, რაღაცას მოსთქვამს, რაღაცას ჟღურტულებს…
გველი იცინის…

დედა წყალზე დაეშვა, ნისკარტით ფშიდან წყალი აკრიფა და ხუნდებს ასხამს თავზე…
გველი კი იცინის…

ხანი გავიდა… პაპანაქება დღე იყო. ბუდეში გუნდი და გუნდი ბუზებისა ირეოდა… დედატრედი აღარსად ჩანდა ბუდის ახლომახლოს…

გველი კი ისევ იცინოდა.