I

    კაცად მაშინ ხარ საქები,
    თუ ეს წესი წესად დარგე:
    ყოველ დღესა შენს თავს ჰკითხო, -
    აბა, მე დღეს ვის რა ვარგე?

    II

    სიკეთით სძლიე შენს მტერსა,
    ერიდე სისხლით ზღვევასა:
    სულგრძელებითა ძლევა სჯობს
    ვაჟკაცობითა ძლევასა.

    III

    ვაჟკაცთ ცრემლსა რად უძრახვენ?
    რკინაც სტყდება, როს სცემს გრდემლი...
    კაცთ და პირუტყვთ გასარჩევად
    ღმერთმა შექმნა მარტო ცრემლი.

    IV

    წუთის-სოფელი ასეა:
    ღამე დღეს უთენებია.
    რაც მტრობას დაუქცევია -
    სიყვარულს უშენებია.

    V

    ხმალი იმოდენს ვერას იქმს
    მრისხანე და ძლიერიო,
    რასაც იქმს მშვიდობიანი
    კალმის პატარა წვერიო.

    VI

    შუბი დიდია და მძლავრი,
    სისხლმღვრელი, სისხლის მსმელია,
    წყნარი, პაწია ნემსი კი
    შიშველ-ტიტველთა მცმელია.

    VII

    არა, არ ვუქებ ვაჟკაცსა
    კაცთა მუსრვას და ომსაო!..
    ვაჟკაც იგია, ვინც მართალს
    ეტყვის ქვეყანას მცდომსაო;
    ვინც არ შეუდრკა მრავალსა,
    ხშირად მართლისთვის მწყრომსაო,
    ვინც კრავს უმანკოს ეკრძალვის
    და პირში უდგა ლომსაო.

    VIII

    მადლმა სთქვა: წუთის-სოფელში
    ყოფნა, ვაი, რა ძნელია!
    ძალი ჰძალოვნობს, ჰბატონობს,
    მე გული გადამელია;
    საცა კი შევხვდი, დამძლია,
    ვერ შევუბრუნე ხელია...
    მართალი უთქვამს, ვინცა სთქვა:
    „ძალა აღმართის მხვნელია“.

    IX

    თუ სახელის შოვნა გინდა,
    დღეს ისეთი ნერგი დარგე,
    რომ ხვალემა მადლობით სთქვას:
    ნანერგითა შენით მარგე.

    X

    ვაჟკაცად იმას არ ვაქებ,
    ვინცა სისხლისა მღვრელია,
    ვაჟკაცად იგი მიქია,
    ვინცა უბედურთ მხსნელია.

    XI

    ჭკუამ სთქვა: წუთის-სოფელსა
    აღმართი მე ვახვნევინე,
    თესლი მოვკრიბე და ხნულში
    დავთესე, დავაბნევინე,
    უღონოს ღონე მე მივეც,
    ხელი მე გავაქნევინე.
    გულმა სთქვა: ჭკუავ, მართალ ხარ,
    და ზოგიც მე მათქმევინე!
    შენი ნახნავის გორახი
    ფარცხით მე მომაფშვნეტინე;
    ნაგოლვი, მშრალი ბელტები
    ცრემლით მე მომარწყვევინე;
    შენი ნათესი, ნანერგი
    სისხლის ღვრით გამაზდევინე;
    შენსა ჯეჯილში, ყანაში
    ღვარძლი მე ამარჩევინე;
    ნაამაგარი ძნად შევკარ,
    ზვინად მე დამადგმევინე...
    ვკვნეს, რომ ერგოს ყველას სწორად,
    და შენ ეს ვერ გაქმნევინე, -
    არ იქმნა, ჭკუავ, მადლის გზა
    მე შენ ვერ დაგაქნევინე.

    XII

    ამოწვდილს ხმალსა მტრისასა
    წინ მიაგებე ფარიო;
    დროზედ ნახმარი ფარიცა
    იგივე ხმალი არიო.

    XIII

    პატიოსანთ მტერთა შორის
    მოციქული ნამუსია.

    XIV

    გებრალებოდეს, ნუ ჰრისხავ
    კაცს შენზედ შურით მწდომსაო!..
    კეთილი ფარად უფარე
    შენთვის ბოროტის მდომსაო,
    მადლისა წყაროს ასმევდე
    ცოდვის გუბეში მდგომსაო.

    [1886 წ.]

ვის უნახავს ის ედემი შლილი,

სადაც ისე ტკბილ არ არის ძილი,

როგორც ტკბილია გამოღვიძება;

სადაც ბუნების თავისუფლება

მონებას, როგორც უხმო ყვედრება,

ცოცხალ ფშვენითა უყენებს თვალსა;

სად დაუკარგავს მშვენიერ ხალხსა

იმ თვით ედემში თვისი ედემი?

ვის უნახავს ის, სამშობლო ჩემი?..


26 დეკემბერი,

1859 წ.

”გადი-გამოდი, გუთანო,

ღირღიტავ, ბანი უთხარო”.


ერთს ბედ ქვეშა ვართ, ლაბავ, მე და შენ,

წილად გვარგუნეს შავი მიწა ჩვენ.

ერთგულად ვჭიმოთ ჭაპანი ჩვენი,

უსიხარულოდ დავლიოთ დღენი,

ბელტი ბელტზედა გადმოვაწვინოთ

და შრომის ოფლი მიწას ვაწვიმოთ.

ნუ დამიღონდი!.. შენი უღელი

ჩემს უღელზედა არ არის ძნელი:

მეც შენებრ მიწას დავყურებ თვალით,

რადგანაც ზეცა წამართვეს ძალით;

შენებრ მეც მელის მიწა ვით მსხვერპლსა,

სიკვდილის შემდეგ დასავიწყელსა.

შენ პირუტყვი ხარ და მე მეტყველი?!.

ეგ, ჩემო ლაბავ, ნუ შეგშურდება...

რად მინდა ხმალი, თუნდ იყოს მჭრელი,

თუ სიმართლისთვის დამიჩლუნგდება?

აბა, რას გვარგებს ჩვენ ის გუთანი,

რომე აჩეჩოს მარტო მიწანი

და არ მოსთხრიდეს ძირით იმ ბალახს,

რომელიც უშლის თესლსა ამოსვლას?

მე ჩემის ჭირის, ჩემის წუხილის,

ჩემის კაცობის გულის დუღილის

სიტყვანი გულში მებადებიან,

მაგრამ გულშივე უხმოდ ჰკვდებიან.

შენ ვერ გაიგებ მეტყველის ტანჯვას,

როცა სიტყვასა მართალს გულში ჰკლავს!..

აქ, მენდე, ლაბავ, ჩემი უღელი

შენს უღელზედა უფროა ძნელი.

მაშ, რა გაღონებს?.. გასწი ჭაპანსა

და გაიტანე გუთანი ბოლოს,

ნუ უღალატებ ძველს ამხანაგსა,

ის შენ აცხოვრე, მან შენ გაცხოვროს!..


4 ივნისი, 1858 წ. პეტერბურგი

(ბოლო რედაქცია 1863 წ.)