ისტორიული პოემა

ვინ დასთვალოს ზღვაში ქვიშა

და ან ცაზე ვარსკვლავები?

ვინ შეამკოს ღირსეულად

ქართველ გმირთა მხარ-მკლავები?

ვინ მოგვითხრას მათი საქმე,

უთვალავი, საგმირონი,

და ან მათზე გადმოსული

მადლი ღვთისა და მირონი?

ნაშთი ძველის დიდებისა

არ გამქრალა ჯერაც ყველა…

დღესაც მისის შარავანდით

ნიშანს გვაძლევს ცისარტყელა!…

შვიდ სამთავროს მოგვაგონებს

მოელვარე ის შვიდფერი

და გვამღერებს: “არ მომკვდარა,

გაიღვიძებს ისევ ერი!”

ამ იმედით ფრთა შესხმული

ჩვენი გული სიამით სძგერს

და ოცნებაც ლაჟვარდ ფერად

წარმოგვიდგენს ქართლისა ერს,

წარსულ-ნერგზედ ახალ-ნამყნის

ველოდებით შეხორცებას!

მით ვიქარვებთ აწმყო ნაღველს

და ვეძლევით აღტაცებას.



კარი პირველი


I

მეფე დავითს, კურაპალატს,

ჰქონდა ერთხელ წვეულება:

მშვიდობის დროს ჩვენს მეფეებს

ჰქონიათ ეს ჩვეულება.

საქართველოს ყოველ კუთხით

მოეყარა თავი ერსა;

ილხენდენ და გაჰკიოდენ

ერთხმად “მრავალჟამიერსა”.

და მართლადაც რომ ჰშვენოდათ

მაშინ იმათ ეს მოლხენა,

რადგან იმ დროს გადმოსული

იყო ქართლზე მადლი ზენა:

გარე მტერი დათრგუნვილი

შუღლს მათ ვეღარ უბედავდა

და შინაგან მშვიდობასაც,

ვინ იყო, რომ ვერ ჰხედავდა?…

ამით გული უხაროდათ

ბატონს და ყმას, ყველას ერთად,

კაცსა კაცად აფასებდენ,

ადიდებდენ ღმერთსა ღმერთად;

საქმის დროზე მუშაობდენ,

უქმე-დღეზე მოილხენდენ,

მეფე ხალხს და ხალხი მეფეს

სიამესა გულს მოჰფენდენ.

მთვრალობა და “სადღეგრძელო”

სათვითოო არ იცოდენ;

ჩვენი ლხინი რომ ენახათ,

სირცხვილითაც დაიწვოდენ.

პირველ სმაზე ახსენებდენ

საქართველოს და უფალსა,

დღეგრძელობით თაყვანს სცემდენ

მეფესა და დედოფალსა;

ბოლოს გმირებს იგონებდენ,

მამულისთვის ომებში მკვდარს,

და მღვდელმთავრის კურთხევითა

ჰსვამდენ იმათ შესანდობარს…

სულ ამითი თავდებოდა

მაშინდელი სადღეგრძელო,

თუმცა მათში მეტი იყო

საქები და სასახელო.

ამგვარივე იყო იმ დღეს

ზომიერი ჭამა და სმა…

მოილხინეს, გაშაირდენ

და ერთმანეთს სტყორცნეს მათ ზმა.

ორაზროვან სიტყვებისა

გაიმართა გამოცანა…

ყველას მეფის ხუმარა სჯობს,

არვინ არის იმისთანა.

მაგრამ ბოლოს ორბელიძე

მოსწრებულად, გალექსულად

ცალფეხ ზმების საპასუხოდ

ეუბნება ორლესულად:

“მაღლით წვიმა მოდიოდა,

ნაბადმა ვერ დამფარაო,

დამასველა მან, თავიდან

ფეხებამდე მასხა რაო!”

ხუმარამ სთქვა: “გიჯობნია,

თითს მოვკაკვავ მორჩილადო,

მაგრამ ერთს-კი მოგახსენებ

მოწიწებით და ფრთხილადო:

ხუმარადაც ვარგებულხარ,

ვაჟკაცობით პირველიო,

მაგრამ ვერ იქმ თორნიკობას,

თუმც მის ადგილს სულ ელიო!”

აქ თორნიკეს ხსენებაზე

მეფე შეკრთა და ეს ბრძანა:

“სთქვი, ხუმარავ, თუ რას ნიშნავს

ეგე შენი გამოცანა?

რა არის, რომ დღეს ჩემ გვერდით

დიდ თორნიკეს ვერ ვხედავო?

მომიკვდა, თუ დასნეულდა?…

სთქვი! ტყუილს ნუ მიბედავო!”

მოახსენა: “არ მომკვდარა,

არც სენი რამ აწუხებსო,

მაგრამ ქვეყნის სამსახურზე

დღეიდან-კი ხელს იღებსო.

თვით ვერ ბედავს მოხსენებას,

მოციქულობს ვერცა სხვაო,

რადგანც უნდათ აიცილონ

თქვენი წყრომა და რისხვაო.

აწ გავბედე მოხსენება

ზმებითა და გადაკვრითო

და ნუ მრისხავ კადნიერსა,

გევედრები ცრემლის ღვრითო!”…

მეფემ ბრძანა: “არ გიწყრები,

გმადლობ, ვფიცავ ჩემსა მზესო,

მაგრამ ვნახავ ერისთავსა,

გამოვკითხავ მას მიზეზსო!”

სახლთუხუცესს დაუძახა:

“ხვალ თორნიკე მომგვარეთო,

მომინახეთ, სადაც იყოს,

შინ დაგიხვდესთ, თუ გარეთო!”

ეს ბრძანა და ზე წამოდგა,

ნადიმიცა მით გათავდა

და ხვალისთვის დაიბარა

სადარბაზოდ, ვინც იქ ჰყავდა.



II


გამართულია დარბაზი,

ერიც სამსჯავროდ შეყრილი…

წინ სდგას თორნიკე პირნათლად,

წარბიც არა აქვს შეხრილი.

თავი ჩაიგდო სამსჯავროდ,

მიჰყვა საერო ნებასა,

ჯერ ელის მისგან ბრალდებას

და მერე განჩინებასა.

აბრძანდა მეფე ბრალმდებლად,

ამას კანონი ითხოვდა,

და თაყვანი სცა კრებულსაც,

სანამდი სიტყვას იტყოდა.

თვალამღვრეულად შეხედა

თორნიკეს მრავალწლიანსა;

სიტყვები ყელში ეჩრება,

უმისოდ სიტყვაწყლიანსა.

ბრძანებს და მისსა სიტყვასა

ყურს უგდებს მთელი კრებული;

კრძალვით მოისმენს თორნიკეც,

სხვაგვარად ჩაფიქრებული.

ამბობს: “მბრუნავი ქვეყანა,

ვიცით, რომ ცვალებადია;

ვისაც მიინდობს, გასწირავს,

მისთვის მახე და ბადეა.

მოყვარეს გადაამტერებს,

მტერსა გაუხდის მოყვრადა,

დღევანდელს ლხენა-სიცილსა

ხვალ გადაუქცევს ოხვრადა.

კაცობრიობის დიდება

მას მიაჩნია ჩალადა

და შევუქმნივართ ჩვენ მხოლოდ

ამ სოფლის მაჩანჩალადა!…

შემცდარი არის, ვინც ჰფიქრობს

მედიდურ უეჭველობით!

ან ერთი რა ვართ ამ სოფლად

უსუსურ ჭიანჭველობით?

თუმცა ესე სჭრის გონება,

რომელიც უტყუარია,

მაგრამ ადამის სისხლმა კი

ჩვენი ცხოვრება არია.

გული, მეურჩე თავისა,

ცხოვრების წინამძღვარია

და ამის გამო ჩვენ საქმეს

და სიტყვას შუა ზღვარია!

ხშირად მონურად ვასრულებთ

დღეს, რაც რიგი და წესია,

და იმას ვიმკით კანონად,

რაც ძველ დროს დაუთესია!…

მეცა ადამის შვილი ვარ,

თქვენსავით შვილი ქართლისა,

თავდადებული ქვეყნისთვის,

მაძიებელი მართლისა.

მაგრამ მეფე ვარ დღეს თქვენი:

ხელთა მაქვს მეთაურობა!

საქმის დროს საქმე შემშვენის

და ხუმრობის დროს - ხუმრობა.

გუშინ რომ გული მილხენდა,

თქვენც ლხინად მყავდით წვეული;

და დღეს კი გიწვევთ სამსჯავროდ,

გულზედა სისხლმოთხეული.

ერთ კაცის ნდობა ძნელია,

გინდა გადიქცეს გონებად,

და შეუმცდარი ამ ქვეყნად

მეფეცა ნუ გეგონებათ!

ჩვენის წინაპრის გონებას

ადრევე გადუწყვეტია,

რომ სამსჯავროში ისა სჯობს,

მსაჯული რაც რომ მეტია!

და, აჰა, მეცა შეგყარეთ

სამსჯავროდ, როგორც წესია…

თქვენ ჰსაჯეთ და მე ავირჩევ,

რომელიც უკეთესია:

თორნიკე მხედართმთავარი,

თითქოს ხახვს გვაჭრის ყურზედა,

მოულოდნელად ხელს იღებს

საერო სამსახურზედა.

გვიწუნებს გმირი სარდლობას,

აპირებს მოსვენებასა;

არც დასდევს მეფის სურვილსა,

არც ითხოვს ხალხის ნებასა…

დიდ მამულიშვილს ურჩობა

ქვეყნის არ შეეფერება!

ვერ მივხვდი… მეტად მაკვირვებს

ამგვარი კადნიერება!

სწორედ აქვს რამე მიზეზი,

შესაწყნარ-პატივსადები,

თქვენგან არდასაფარავი,

საერთოდ გასაცხადები.

და უნდა გვითხრას სახალხოდ,

მისთვის მყავს მოწოდებული,

რომ არვინ დარჩეს ჩვენგანი

ხალხისგან ბრალდადებული.

თორემ, ხომ იცით, ქვეყანა

უბრალოდ დამძრახველია:

განაგონებით გადასწყვეტს,

რისიცა არმნახველია!”…

ეს სთქვა და ტახტზე დაბრძანდა

მეფურად მეფე სვიანი,

გვერდით მოუსხდენ მსაჯულად

მოხუც-ჭაღარათმიანნი.

მერე სხვებიცა ჩამოჰყვენ,

დასხდენ რიგრიგად ყველანი…

მდივანს მზადა აქვს ქაღალდი,

საწერ-კალამი, მელანი.

აქ ჩამოვარდა სიჩუმე,

პასუხს ელიან სარდლისას,

წრფელ სინიდისის მექონის

და მასთან სიტყვამართლისას.



III


ახოვანი, მშვენიერი,

თეთრწვერა და თეთრთმიანი,

წინ წამოდგა სასაუბროდ

მოწიწებით ტკბილხმიანი.

თაყვანი სცა პირველ მეფეს,

მერე კრებულს ორი მხრითა,

გულზე ჯვარად ხელებს იჭდობს,

თავდახრილი, ცრემლის ღვრითა.

წვერ-ულვაშზე მარგალიტებრ

ცრემლი ცრემლზე ეკიდება,

მწარის ოხვრით ვერ იქარვებს,

გულს რომ ცეცხლი ეკიდება…

უკვირს, რომ ამ სამსჯავროში

უმიზეზოდ ის ჩავარდა

და რომ მასზე გულს იყრიან

ისინი, ვინც მას უყვარდა.

გულნატკენად რომ უყურებს

სხვებს, თვითონაც გული სწყდება,

მაგრამ თავის პირადობა

აღარ ახსოვს, ავიწყდება.

და საერთო ნება-სურვილს

მორჩილებით აძლევს პასუხს

და თანდათან მისი სიტყვა

შეუპოვრად სჭექავს და ჰქუხს:

“ვფიცავ იმ პირველ მიზეზსა,

ყოველ მიზეზის მიზეზსო,

ვიფიცავ საქართველოსა

და მერე, მეფევ, თქვენს მზესო.

რომ მართალი ვარ იმაში,

რაზედაც ბრალს მდებთ თქვენაო!

დაბლა ეს გული მიმოწმებს

და მაღლა - ღმერთი ზენაო!

მართალი არის, დღეიდან

რომ ვტოვებ სამსახურსაო,

თუმც გული ჩემი ერთგული

ძველებურადვე ხურსაო.

თქვენ რომ გშორდებით, მით ვკარგავ

ხორციელ ნეტარებასო…

ვერ ჰხედავთ გულდაწყვეტილის

მოხუცის მდუღარებასო?

მაგრამ მივყვები საგანსა

აწ უფრო უდიდესსაო;

ის მარღვევინებს გაბედვით

ჩვენს ჩვეულებრივ წესსაო.

დრომ მოითხოვა აწ ჩემგან

სხვაგვარი სამსახურიო

და, რომ უარვყო, დავრჩები

ძველზედაც უმადურიო…

ეჰ, მეფევ! ბრალს რათ მადებდი

შენს ერთგულს, ფეხთა მტვერსაო,

რომ სამსჯავროში მაგდებდი

ვით ორგულს… ქვეყნის მტერსაო?

იძულებით ვარ აწ მთქმელი

ყოვლისფრის უნაკლულოდო,

რაც გულმა გადამიწყვიტა

მხოლოდ მე საიდუმლოდო!

თქვენი ნებაა!… მონა ვარ

მე თქვენის სურვილისაო!

სიტყვაა მხოლოდ წამალი

გულისთქმის, ურვილისაო!”

მოხუცმა ამ სიტყვების დროს

ცრემლები ღვარა მრავალი

და უნებურად დაიწყო

თვისი თავგადასავალი:



IV


“მწარ წარსულის მოგონებით

თქვენ წინ მთქმელი ვარ ამისა,

რომ მომსწრე ვარ საქართველოს

შავი დღის და ვარამისა…

ბევრს თქვენგანს ის არც-კი ახსოვს,

იქნებოდით მაშინ ბალღი,

მაგრამ მე-კი დღესაც გულზე

მაშინდელი მაზის დაღი!

ცამან რისხვით მოგვიქუხა,

საქართველოს ადგა ბუნდი,

მონავრულად გვესეოდა

ყოველის მხრით მტრისა გუნდი.

მოგვაწვენ და მოგვაზვირთდენ

ერთიანად ჩასანთქმელად…

რაც რომ მაშინ ჭირი ვნახეთ,

ძნელი არის აწ სათქმელად.

ეს პატარა საქართველო

ჯარასავით დატრიალდა,

გადიწერა რა პირჯვარი,

გაფოლადდა და გასალდა…

მოხუცი თუ ახალგაზრდა,

ერისკაცი თუ სამღვდელო,

ყველა ერთმხრივ მიიწევდა,

ერთი ჰქონდა ყველას ლელო!

სადღა იყო განსხვავება?

რის ბატონი? ან ვისი ყმა?

ყველა ერთად შეკავშირდა,

ერთი ჰქონდათ მათ გულისთქმა:

რომ გულწრფელად მოეხადათ

ქართლის შვილებს მათი ვალი

და სიკვდილით გამოეხსნათ

ჩვენი ქვეყნის მომავალი!

მამა-პაპის განთქმულ ფარ-ხმალს

უმატებდა შვილი ფასსა

იმითი, რომ ლომკაცურად

შეებმოდა ერთი ასსა.

“ჰკა მაგის” ხმა ყოველის მხრივ

მოისმოდა მტრის საზარი

და იმ გრგვინვას ბანს აძლევდა

საორკეცოდ მთა და ბარი.

სისხლით მორწყეს ტყე და ველი,

შეიღება წითლად მდელო;

აღდგომის კვერცხს დაემსგავსა

ჭირნახული საქართველო!

განახევრდა ქართველობა…

მაგრამ მტერს კი სძლიეს მათ ღვთით

და თამამად დაიძახეს:

“საქართველო აღსდგა მკვდრეთით!”

და მართლაც რომ გამოიხსნეს

განწირული, სულთამბრძოლი

და გადმოსცეს შვილიშვილთა,

მარგალიტი ვით ობოლი!

მხედართმთავარ-უხუცესად

იყო მაშინ იოვანე,

შემდეგში რომ ბერად შედგა,

დღეს ულუმბოს აქვს სავანე.

სანამ მტერი გარს გვეხვია,

მძვინვარებდა, ვითა ლომი,

გოლიათის შებმას ჰგავდა

მისი ბრძოლა, მისი ომი.

მტრისა ისრით გამხვრეტელი

ხმალს ულეწდა, ფარს უხევდა;

ხშირად მამა-პაპის სისხლზე

თავისასაც ზედ ანთხევდა…

ჯოჯოხეთის რისხვა იყო

მისი რისხვა, მისი ვნება;

სანამდის კი მტერს ჰხედავდა,

არ იცოდა მოსვენება.

მაგრამ, როცა საქართველო

ნახა გმირმა დამშვიდებით,

სხვა მაღალ მთას მიაშურა

გალობით და ღვთის დიდებით.

მან ფარ-ხმალი აიყარა,

მოურიდლად თვისის ნებით

და თავსაც ვერ იმართლებდა

ის ჩემსავით მხცოვანებით.

მხოლოდ უთხრა დარაზმულ ჯარს:

“უქმია აწ ფარ-ხმალიო!

აწ სხვა მმართებს სამსახური

და მიმიწევს სხვა ვალიო!”

დაგვლოცა და მისი ხმალი

გადამკიდა, მისგან რჩეულს;

თაყვანი ვეც მორჩილებით,

როგორც მამას, მეც კურთხეულს.

მითხრა: “თორნიკ! ჰა, შენ გქონდეს

სარდლობა და ჩემი ხმალი;

ვინძლო ღირსად აასრულო

მომავალში შენი ვალი!”…

ამ სიტყვებმა მომიმატეს

მე სიმხნე და ერთგულება,

გულმა იგრძნო ფოლადობა

და სულმაცა ამაღლება!

თუმცა ამგვარ დიდებისა

უღირსად თავს ვიგულებდი,

მაგრამ მაინც უნებურად

დღემდე ჩემს ვალს ვასრულებდი.

ავად იყო ის, თუ კარგად,

თქვენს ხელთ არის დაფასება:

მე არ მფერობს ჩემი თავის

არც გინება და არც ქება!

ვიტყვი მხოლოდ: ხმა ისმოდა

თქვენგან ჩემის პირველობის

და მე მხოლოდ ვთავკაცობდი,

შემწირველი დიდ მადლობის.

მეფისა და სამშობლოს წინ,

მართალია, მიძღვის ღვაწლი,

მაგრამ, მეფევ, სხვას დავუთმობ

აწ სამსახურს… სხვას დავაცლი!

იმიტომ რომ აღარა ვარ,

რაც ვიყავი ადრე… ძველად:

ჩემს სისუსტეს გული ჰგრძნობს და

გონება სწყვეტს უეჭველად!

მართალია, ეს ჭაღარა

სიყვარულს და სურვილს ვერ ჰკლავს,

მაგრამ ღონის წახმარება

აღარ ძალუძს მუხლსა და მკლავს!

ადრინდულად მუხლს არ მერჩის,

აღარ მიჭრის არცა თვალი…

და ვით შევძლო, მაშ, სარდლობა,

როცა ასტყდეს ბრძოლის ალი?

ვისაც ჰხედავ აქ, სუყველა

არის ჩემგან გამოზრდილი,

ათასჯერ და ათასგვარად

ბრძოლის ველზე გამოცდილი.

რაც მე ვიცი რაზმთა წყობა

და სამხედრო წესი სრული,

მაგათაც აქვსთ ჩემგანავე

ახსნილი და განსწავლული,

ჩემზე მეტიც შეუძლიათ,

უკეთ გაჰკვეთს მათი ხმალი,

და ჩემსავით სიბერითა

არ უმტყუნებთ ომში თვალი.

ბევრია, რომ ჩემზე უფრო

დღეს შეშვენის მას სარდლობა,

და რათ დახვდეს ღობე-ყორედ

იმათ ჩემი პირველობა?…

რომ ამხადო პირველობა,

მეფევ, შენ ეს არ შეგშვენის:

უმადურად ჩაითვლები…

გქონდეს რიდი ქვეყნის ენის!

და, რომ ჩემი წარსულითა

დღესაც კიდევ ვისარგებლო,

მოღალატე შევიქნები…

მეძულება მე სამშობლო!…

აი, მეფევ, თუ რათ ვბედავ

თქვენს წინაშე დღეს ურჩობას,

და სულ სხვა გზით მიმავალი

გილოცავ თქვენ გამარჯობას!…

იოანეს მივაშურებ…

შევუდგები მეც მის კვალსა

და, თქვენისვე ნებადართვით,

სხვას გადავცემ ამ ჩემს ხმალსა!”

ესა სთქვა და მისი ხმალი

ორბელიძეს გაუშვირა

და ამგვარმა მისმა სიტყვამ

გულში ბევრი აატირა…



V


ხმალზე უფრო ძლიერად სჭრის

პატარა და რბილი ენა,

გაჰკვეთს ხვანჯსა უგნურების…

მისი ტყვეა ხშირად სმენა.

ხან გონება გამოცდილი

მას მოიქნევს მრავალგვარად,

ხან, მფარავი ხვაშიადის,

გული აგებს გრძნობის ფარად.

დროზე უნდა მოხმარება,

მხმარებელიც გონიერი,

რომ ხან ნაღვლით გაილესოს,

ხან ძირტკბილით ენის წვერი…

თორნიკემაც ნაღველ-თაფლად

გრძნობა გულში ჩაიყენა

და სიმართლის ხელით მასში

ამოუწო მისი ენა.

მით მოხიბლა, როგორც მეფე,

ისე ყველა მსაჯულიცა

და იმათის თანხმობითა

სურვილი მან გაიმტკიცა…

ჩამობრძანდა მეფე ტახტით,

ვეღარაფრის ვერამთქმელი,

მივიდა და მოხუცებულს

გადახვია ძმურად ხელი.

უთხრა: “თორნიკ! როგორც მეფემ,

მოგისმინე საუბარი.

თანახმა ვარ, და აწ გეტყვი,

როგორც ძმა და მეგობარი,

რომ ჯერ კიდევ ქვეყნისათვის

საჭირო ხარ… დიდი მარგი, -

და უდროვოდ აგიღია

საიმქვეყნო საგზალ-ბარგი.

უცხო მხარეს გადაკარგვა,

ვფიცავ, შენი მიმძიმდება!

ნუთუ ჩვენი ქვეყნის ტაძრებს

არ აქვთ იგი ძალ-დიდება?”

მოახსენა: “ვიცი, მაგრამ

ქართლშივე რომ მიგულებენ

ჩემი გაზრდილ-ერთგულები,

რომ არ მნახონ ვერ გასძლებენ.

მეცა გული არ გამიძლებს,

ვერც მე დავთმობ იმათ ნახვას,

და ცოდვილ სულს ბევრს დავაკლებ:

გადავყვები სოფლის ზრახვას…

იქ კი არვინ მეყოლება

შემაცდენი, უცხო მხარეს,

დღე ყოველ და ყოველ წამსა

ცრემლებს დავღვრი მე მდუღარეს.

და ვითხოვ, რომ ღმერთმა, მეფევ,

გადიდოს და გადღეგრძელოს

და წყალობა არ მოაკლოს

ჩვენს პატარა საქართველოს!”



VI


ათონის მაღალ მთაზედა,

მთაწმინდად სახელდებულსა,

სადაცა უდაბნოებსა

და ტაძრებს წმინდად გებულსა

რიცხვი არა აქვსთ, იქ ლავრა,

დაუდებელი ფასისა,

ყველაზე პირველი არის

დიდისა ათანასისა.

გინდ დარი იყოს საამო,

გინდა ავდარი საზარი,

სამოთხის სადგურს გვაგონებს

მაღლობზე მდგომი ტაძარი.

ხან, ღრუბლით შემობურვილი,

გარშემო ირტყამს ელვასა

და გადაჰყურებს შორის ზღვის

ტალღების გროვა-ღელვასა;

ხან ისარივით სხივები

დილის მზის ეტყორცებიან,

თითქოს იმ საღმრთო ნათელსა

ნათლითა ეხორცებიან.

ხან ღამით მთვარე გავსილი,

თითქოს მიმსვლელი იქ ბინად,

თავზე ედგმება წმინდასა

წმინდა დიდებულ გვირგვინად.

და ვარსკვლავებიც იმავ დროს

დაჰფეთქენ, დასჭიკჭიკობენ

და ამ გალობით ძალთაძალს

ამაღლებულად ამკობენ.

წინ უძევს ბაღი ხეხილის,

ხელოვნად შენაკაზმისა,

და იქვე წყარო ჩუხჩუხებს

წმინდისა აიაზმისა.

მთა მწვანე ზეთისხილისა

და ყვავილები ველისა,

საკურთხად აღმომფშვენელნი

ბუნებით საკმეველისა,

ჰაერსა შეაზავებენ

სამკურნალოდ და მარგადა

და სასულდგმულოდ ცხოველთა

მიანიჭებენ ხარკადა!…

მეუდაბნოედ მიდიან

საქრისტიანოს ყოველ მხრით

და იქ იჩენენ სავანეს

სასოებით და ცრემლის ღვრით.

წიაღგახსნილი უდაბნო

უჩენს, ვინც მივა, ბინასა

და მორწმუნეთა იზიდავს,

ვით ანდამატი რკინასა.

აქვე მოსულა ულუმბოთ

იოვანეცა ქართველი

და მორჩილობის დროსავე

გასთქმია დიდი სახელი.

დღეს მოძღვარია ნეტარი

ბერისა მრავალ ასისა

და მეგობარი იმავ დროს

წინამძღვრის ათანასისა.

დიდი ხანია, სამშობლო

მან დაუტევა ნებითა,

მაგრამ გული-კი ისევე

უღელავს ხოლმე ვნებითა,

როდესაც მოაგონდება

მისი სამშობლო მამული

და, გატაცებულს ოცნებით,

არევით უცემს მას გული!…

და მაშინ სცდილობს მიეცეს

მარტოობასა შორს სადმე,

ბუნების ჭვრეტით გაერთოს

და გულს მიჰფინოს სიამე.



VII


ერთხელ დილას იოვანე

შემდგარიყო მაღალ სერზე

და ცრემლები ნეტარების

ეცემოდა სპეტაკ წვერზე.

ზღვა და ხმელი იმის თვალ წინ

იშლებოდა ედემურად

და სამოთხის სიამესა

გაემსჭვალა უნებურად…

დიდხანს, გრძნობამორეული,

ვეღარაფრის იყო მთქმელი,

მხოლოდ ნიშნად ნეტარების

მას აეპყრა მაღლა ხელი.

თითქოს მაშინ მას უნდოდა

ცა და ქვეყნის შემყარება,

რომ ამითი წუთიერი

გაგრძობოდა ნეტარება!…

ამ დროს მის წინ, ვით ჩვენება,

გამოცხადდა მგზავრი-მწირი;

დაემხო და თაყვანი სცა,

მოარიდა განზრახ პირი.

შეკრთა უცებ იოვანე

და უთხრა მას ბერძნულ ენით:

“ვინ ხარ, შვილო? ან რასა მთხოვ?

მიპასუხე გამოჩენით!”

- “ შენსა ლოცვა-კურთხევასა! ”

მამაშვილურ-მეგობრულად

უპასუხა იოვანეს

მაშინ მწირმა ტკბილ-ქართულად.

ქართულ ლექსის გაგონებამ

იოვანე ააჩქარა,

ტანში რაღაც უნებურმა

ჟრუანტელმა დაუარა.

მივარდა და ხელი სტაცა,

ააყენა დაჩქარებით;

რომ შეხედა, უფრო შეკრთა,

მიაჩერდა გაშტერებით…

აკვირვებდა ულოდნელი

ჩვენება და სანახავი:

იმ გლახაკის სამოსელში

იცნო თორნიკ ერისთავი.



კარი მეორე


I


ვინ სვა ბოლომდე ამ სოფლის

სიტკბოებისა ფიალი?

ვის არ უნახავს მის ბედის

წაღმა-უკუღმა ტრიალი?…

ბერძნებსაც ჰქონდათ ერთი დრო…

საქვეყნოდ იყვენ ქებული,

სწავლით და მეცნიერებით

ბევრგვარად აყვავებული.

ცხოვრების კანონს უდებდენ

სხვადასხვა ქვეყნის ერებსა,

საუპატიოს ართმევდენ

მათზე ცუდმზრახველ მტერებსა.

ვინ იფიქრებდა იმ დროში

ამ ხალხის დამცირებასა

ისე, რომ მით მოღებოდა

ბოლო მათ ნეტარებასა?

ერთ ჭირსა, კარზე მიმდგარსა,

სხვაც ბევრი წაეკიდება!…

სხვადასხვა ჭირმა ბერძნების

დაცარა ძველი დიდება,

და არ თუ გარეშე მტერი,

შინაურებიც ჰბრიყვობენ:

ჰგლეჯენ მას ნაწილ-ნაწილად

და ერთმანეთში იყოფენ!

ბოლოს-კი ერთმა მათგანმა

სულ ერთად მოჰხვია ხელი:

ის იყო სპარსთა მმართველი,

სკლიაროს ერქვა სახელი.

თითქმის ბრუსამდე მოადგა,

ხმელეთით გზების შემკვრელი,

და კონსტანტინეს ქალაქის

არის აღების მსურველი.

წინ ვეღარავინ უდგება

მოჯანყის ძლიერებასა;

და ელის დედაქალაქიც

იმისგან აოხრებასა.

იჩაგვრის მცირეწლოვანი

კონსტანტინე და ბასილი,

დედამათს თეოფანიას

ჭმუნვით აქვს გული ავსილი.

დაღონდა პარაკიმემონ,

კარისკაცებში პირველი

და, ერთად დედოფალთანა,

ბიზანტიისა მმართველი.

დარბაისლებიც შეყრილან,

გადუწყვეტია ყველასა,

რომ თვითონ თავს ვერ იხსნიან,

და არც ელიან შველასა;

და უპირებენ ისევე

სკლიაროსს შევედრებასა,

რომ ნუ ინებებს ამ ქვეყნის

უწყალოდ აოხრებასა!…

მაგრამ წამოდგა ამა დროს

მოხუცი სევისტოფორი,

რომელსაც დარბაისლებში

არ ჰყავდა ჭკუით თანსწორი;

მით ყურადღება კრებულის

მიიპყრო ანაზდეულად

და მოჰყვა, რასაც ჰფიქრობდა,

მჭევრმეტყველებით ჩვეულად:



II


“ზეცა დაჰყურებს ქვეყანას

თვალითა ლმობიერითა;

გამოსცდის, გამოაბრძმედებს

ჭირითა მრავალფერითა.

და ამისათვის არ გვმართებს

წარკვეთა სასოებისა;

კუბოს კარამდე მძებნელი

ჩვენ უნდა ვიყოთ შვებისა.

გულგატეხილი ყოველი

მოღალატეა თავისა,

უარმყოფელი სჯულისა

მისივე საესავისა.

მაკვირვებს, დარბაისლებო,

დაცემა ჩვენი სულისა!

აბა, რა ვნახეთ ნიშანი

სამეფოს დასასრულისა?

როგორ დაანგრევს აწ ღმერთი

ქრისტიანობის ბუდესა

ისე, რომ საბოლოოდაც

აღარ აძლევდეს ზღუდესა?

თუ ბიზანტია აქამდე

სხვა ქვეყნებს სცემდა ნათელსა,

არ დავიჯერებ, რომ ახლა

თვითონ ჩავარდეს ის ბნელსა!…

ბევრი შესწირა მან მსხვერპლი

ქრისტიანობის სახელსა

და ვერ გასწირავს მას ღმერთი:

გამოუგზავნის დამხსნელსა!

მეტყვით: “სად არის? ვინ არის?

რომელი კუთხე ქვეყნისა,

რომ გვქონდეს მისგან იმედი

დახმარების და დახსნისა?”

თქვენც იცით, არის ქვეყანა,

მპყრობელი ქრისტეს სჯულისა,

საქვეყნოდ დამნახვებელი

ქვეყნიურ სასწაულისა,

მოყვრულად მოყვრის მიმღები,

მტრისა დამცემი ზარისა,

პირველ მეომრად ცნობილი

დღეს ქრისტეს წმინდა ჯვარისა.

საქართველოა ეს მხარე,

წილხვედრი ღვთისა დედისა!…

ჭირში მაგარსა არ უყვარს

სუსტად მოდრეკა ქედისა!…

ამ ქვეყნის მეფეს მივმართოთ,

დიდ დავითს კუროპალატსა,

და ის გადუხდის სკლიაროსს

ამ აჯანყება-ღალატსა!”

როგორც რომ ბნელსა ღამესა

მთვარე გამოჩნდეს უეცრად

და გაანათოს მიდამო

სხივების ფენით ვერცხლისფრად,

ისე ქართლისა ხსენებამ

გამოაფხიზლა კრებული

და აღუბეჭდა იმედით

მათ სახე შეწუხებული…

და მოახსენეს დედოფალს:

- “ერთხმად თანახმა ვხდებითო:

მიჰმართეთ ქართველ მეფესა

და ნუღა შესწუხდებითო!..

ისეთი წიგნი მისწერეთ,

რომ მით მოულბოთ გულიო,

და საკადრისიც გაგზავნეთ

იმასთან მოციქულიო,

რომ ჩვენის ქვეყნის ცოდნაში

ის იყოს უკეთესიო

და თანაც კარგად ესმოდეს

მას საქართველოს წესიო!”

ასე არჩიეს და ერთხმად

მიჰმართეს სევისტოფორსა,

მაგრამ ის ამგვარ არჩევანს

გულწრფელად იჭერდა შორსა,

რადგან მას ეგულებოდა

სხვა ვინმე საუკეთესო,

და შეევედრა კრებულსა:

- “გთხოვთ მომისმინოთ აწ ესო:

ათონის მთაზე ააგეს

ტაძარი ნათლისმცემლისა;

იქ ორი წმინდა ბერია,

მთხეველი წმინდა ცრემლისა.

ულუმბოსავე გაითქვა

მათი სიწმინდის სახელი;

არ ასვენებდენ: დღითიდღე

ემატებოდათ მნახველი;

მაშინ მიჰმართეს მთაწმინდას,

დააგდეს ძველი სავანე;

ერთია თორნიკ-ქართველი,

მეორე - დიდ-იოვანე.

ერისკაცობის დროსავე

ყოფილან სახელგანთქმულნი

და ჯერაც არ იქნებიან

მათ მხარეს დავიწყებულნი.

მოვიხმოთ ერთი მათგანი,

ვაკისროთ მოციქულობა,

რომ მეფეს სრულად გადასცეს

ეს ჩვენი ჭირნახულობა;

რომ თქვენსა ბრძნულსა წერილსა

სიტყვითაც ბევრი დაურთოს

და ქრისტეს ერის გამოხსნის

სურვილი გულში აუნთოს!…

მალე გავგზავნოთ, სიჩქარით,

რომ დღე და ღამე იაროს,

და მანამ, როგორც იქნება,

ჩვენ გავუმკლავდეთ სკლიაროსს!”

ეს რჩევა ერთხმად მიიღეს.

მთქმელსა სწირავდენ ქებასა

და მაშინათვე შეუდგენ

ამ საქმის ასრულებასა.



III


ხმა გავარდნილა მთელ ქართლში:

ჯარებს აგროვებს მეფეო

ბერძნების მისაშველებლად,

სიკეთე-მოიეფეო.

ათონით დაბრუნებული,

თორნიკე მოციქულობსო

და “ორივ ხელით იჭმება

ქადა, თუ გული გულობსო”…

დღეს გამოჩნდება, ვინც არის

ვაჟკაცი ჩვენთაგანიო!

ამაზე კარგი რად გინდა

ბურთი და მოედანიო?…

ისარ-კაპარჭი მომართეს,

ხმალს ჰლესენ, ფარსა ჰფერავენ;

მათთვის სამგზავროდ ქალები

ტანისამოსებს ჰკერავენ…

ჯოჯიკ-მთავარის თანხმობით

ეს უთქვამს გამრეკელსაო:

“თორნიკე თუ არ გვესარდლა,

ხმალს არ მოვკიდებთ ხელსაო!

წაგვიძღვეს ძველი არწივი,

ჩვენ მივყვეთ შევარდნულადო,

ფიცხელი ომი ავტეხოთ,

საქები ადრინდულადო!”

ხალხიც ამ აზრზე დამდგარა,

მასვე სთხოვს კუროპალატსა,

და, ვინც იურჩებს, იცოდეს,

მას შესწამებენ ღალატსა.

მაგრამ თვითონვე თორნიკე

გაკერპდა… რადგან ბერია,

ეს არჩევანი როგორღაც

მეტად შორს დაუჭერია.

თვითონ სარდლებიც მისულან

იმასთან მეფის თანხმობით

და უთხოვნიათ სარდლობა

ამხანაგობით და ძმობით.

მოხუციც ამის მნახველი

თუმცა-კი აღელვებულა,

მაგრამ შეუკრავს გრძნობები

და ისევ გასალებულა.

ორბელიძე და ჯოჯიკი

ორივე გააწბილაო

და გამრეკელსაც ეს უთხრა:

“ძმაო, ნუ მირჩევ ტყვილაო:

ვერ ავასრულებ თქვენს თხოვნას,

გულმკვდარი ვამბობ ვარსაო!

აწ ვეღარ გავცვლი ფარ-ხმალზე

ქრისტეს ხატსა და ჯვარსაო!

აღთქმას ნუ გამატეხინებთ,

ნუ მაქნევინებთ ავსაო!..

ეკლესიისგან შეკრული,

თვით ვერ ავიხსნი თავსაო…

და მღვდელმთავარი თუ ამხსნის,

იქნება მისი ნებაო,

მაშინ ეგ თქვენი სურვილი

ჩემს გულშიც აიგზნებაო!”…

არსენი იყო იმა დროს

ქართველთა კათალიკოსი,

პატივცემული ყველასგან,

ბრძენი და პიიტიკოსი.

გაბრძნილი საღმრთო მადლითა,

საეროდ გაბრწყინვებული,

მწიგნობართუხუცესობა

მას ჰქონდა მინიჭებული…

ოქროპირობდა მჭევრობით

ძლიერი მქადაგებელი

და მწვალებელთა მრავალთა

მზამეტყველ-პასუხმგებელი.

ამას მიჰმართეს საერთოდ,

ამისი ჰქონდათ იმედი,

რადგან თორნიკეს ვერავინ

შეაგონებდა მის მეტი.



IV


- “შედი, მარტოა კათალიკოსი,

ნუ ეგულები იქ დიდ კრებასა,

ჩვეულებრივად ცრემლით მლოცველი,

ეძლევა საღმრთო ნეტარებასა.

ნაბრძანები მაქვს, სხვა არ მივიღო:

მარტო შენთან ჰსურს დღეს საუბარი!”

ეს უთხრა ერთ ბერს სახლთუხუცესმა

და შესავალი უჩვენა კარი.

შევიდა ბერი ფეხაკრეფილი,

მორჩილებითა და დიდის კრძალვით;

იქ დახვდა არსენ ტახტზე მჯდომარე,

გატაცებული ფიქრით და ხალვით.

პირველ შესვლაზე ვერ დაინახა

კრძალვით მისული მასთან სტუმარი.

ბოლოს შენიშნა… აკურთხა მაღლით

და გადასახა ხელგაშლით ჯვარი…

წინ წადგა ბერი. ჯერ უამბორა.

ფერდაკარგულსა გული უძგერდა,

მერე ჩამოდგა და შორიახლოს

ის თავდახრილი კრძალვით გაჩერდა.

კათალიკოსმა შეჰხედა მაშინ

ლმობიერებით და გაიცინა.

- “დიდაარს მხოლოდ ღმერთი-უფალი

აქ, ქვეყანაზე, და ცათა შინა!…

რისთვის მეკრძალვი? მომიახლოვდი,

დამიჯექ გვერდით, ვით მეგობარი.

დღეს ისევე მსურს შენთან განვაგრძო,

ადრე რომ გვქონდა, ის საუბარი.

შენზე არა სჭრის სხვისი სურვილი,

არცა ვედრება და არც მუქარა,

მაგრამ შენთავად რა გადასწყვიტე?

ასრულებ ქვეყნის წადილს თუ არა?”

- “არ შემიძლია, ყოვლადსამღვდელოვ!

ვერ ვუღალატებ მაღალ მცნებასა

და ვერ უარვყოფ მსოფლიო კრების

დაკანონებულს სურვილს, ნებასა!..

რაკი ერთხელვე ესე სოფელი

დავივიწყე და უარი ვყავი,

ვერ გავტეხ აღთქმას!… ზეცას ეკუთვნის

ცოდვილი სული და ჩემი თავი.

მღვდელმონაზონსა საიქიოსკენ

უნდა ეჭიროს ყოველთვის თვალი!…

აღარ შემშვენის, რომ ხელმეორედ

სისხლით შევღებო ჩემი ფარ-ხმალი!…

ღმერთმა ხომ იცის, რომ მთაწმინდიდან

არ მდომებია ფეხის გადმოდგმა!

შვიდ დღეს მირჩევდენ წმინდა მამები

და ვერ შესცვალეს ჩემი გულისთქმა.

თვით წინამძღვარი და იოვანეც

ამაოდ დაშვრენ: ვიდეგ უარზე,

სანამ ბრძანებით, როგორც მორჩილი,

არ გამაგზავნეს სასახლის კარზე.

იქ დედოფალი დარბაისლებით

ვნახე სულ ერთად შეწუხებული:

საქრისტიანო სკლიაროსისგან

წაბილწული და აოხრებული.

მხოლოდ-ღა ქართლზე მათ დარჩენიათ

ერთი ნუგეში… ერთი იმედი!…

დღეს ჩვენს ხელშია იმათი შველა,

რომ დავუბრუნოთ წაღმავე ბედი!

მიბრძანეს მეფის მოციქულობა,

არ გამივიდა მათთან უარი!…

ტახტს ასველებდა დედოფლისაგან

ჩამონათხევი ცრემლისა ღვარი.

სამაგიეროდ ქართლს ჰპირდებიან

ზემოქვეყნების დამონებასა;

მხოლოდ ამისთვის მე დავეთანხმე

იმათ სურვილს და იმათ ნებასა.

ეხლა კი ისევ უნდა გავბრუნდე,

ამას მოითხოვს ჩემი ღირსება,

თუმც ვერ დავფარავ, რომ სოფლის ზრახვით

ეს ჩემი გული ისევ ივსება.

და, რასაც ერთხმად ჩემგან მოითხოვს

დღეს სამსახურსა ქართველთა ერი,

იმას ხომ სხვებიც აასრულებენ?

რა საჭიროა იმისთვის ბერი?

განა ცოტა ჰყავს მეფეს სარდლები?

ერთს იმათთაგანს მიანდოს ჯარი

და მეც, თუ ჰნებავს, თან ვიახლები,

მაგრამ მექნება მე ხელში ჯვარი

და ხატი ყოვლადწმინდა დედისა,

როგორც მოძღვარსა და არა სარდალს;

სხვებმა იბრძოლონ და გამარჯვებას

მე შევთხოვ ცრემლით მხოლოდ ძალთაძალს

- “კეთილი! ” ბრძანა კათალიკოსმა:

“რაც ადრევე სთქვი, იმ აზრზევე ხარ!

მაშ, ვით უმცროსმა, უფროსის ნება

რომ შეასრულო, ამაზეც მზა ხარ?

ვით კათალიკოსს, შენი ბრძანების,

შენც კარგად იცი, ხელთა მაქვს ნება;

მაგრამ მე მაინც მსურს შეგაგონო,

რომ შემცდარია შენი გონება:

ნუთუ შენ, მართლა, რამე გგონია

ცარიელ სიტყვით ღვთისა დიდება?

განა ღვაწლია ხორციელისგან

ამა სოფლისა კრძალვა-რიდება?

და ეს ქვეყანა შვენებით სავსე,

შემოქმედების გამომხატველი,

ნუთუ მიტომ გაქვს მონიჭებული,

რომ ჩვენის ნებით ავიღოთ ხელი?

ვინცა იწუნებს თავმოყვარებით

ამ მიუწვდომელ დიდსა ქმნილებას

და უარსა ჰყოფს კანონიერსა

ბუნების ყოვლგვარ მოთხოვნილებას,

ის უარსა ჰყოფს თვით შემოქმედსა!

საბრალო არის ის და შემცდარი,

რადგან არ იცის, თუ ქვეყნიერად

რად მოგვევლინა ჩვენ მაცხოვარი!”

- “ვითა რეგვენი, ღირსი არა ვარ,

ბატონო, თქვენთან გაბაასების,

მაგრამ რა ვქნა, რომ მეც საპასუხოდ

ცოდვილი გული ურჩად მევსების?

და კიდევ გკადრებთ: ლოცვა კარია

ცოდვილისათვის სინანულისა

და მარტოობა სადმე უდაბნოდ -

გასპეტაკება მადლით სულისა!

ამა სიმართლეს უარს ვერა ჰყოფს,

ვინც ქრისტიანად ნათელღებულა;

ამის მაგალითს ქრისტე მით გვაძლევს,

რომ ორმოცი დღე მან იმარხულა”.

- “არა, მამაო! მაგგვარი ახსნა

საცალმოგვოა და შემაცდენი;

მაგითი შუქი დაიჩრდილება,

ჭეშმარიტების გადმონაფენი,

ვიცით, რომ ქრისტემ უდაბნოდ დაჰყო

ის ორმოცი დღე ლოცვა-მარხვითა,

მაგრამ ის იმ დროს იმა ლოცვითა

ქვეყნად საერო საქმეს ჰზრახვიდა.

და როდის დარჩა მეუდაბნოედ,

განა ამ სოფელს ის უარჰყოფდა?

თუ დადიოდა დაბად და სოფლად,

ხალხის ჭირს და ლხინს შუა იყოფდა?..

თვითონ არ დაჰგმო ფარისევლების

გზაჯვარედინზე ლოცვა საქვეყნო

და ნაცვლად მოგვცა მოკლედ სათქმელი

საყოველდღეო “მამაო ჩვენო?”

ასე არ ბრძანა: “თვინიერ საქმის,

სიტყვითი ლოცვა, უწყით, მკვდარ არსო?

და მრავალისა მეტყველებითა

ვერვინ გაიღებს სამოთხის კარსო?”

საქმეა, მხოლოდ საქმე საჭირო,

გულიცა წმინდად დაბადებული

და ქვეყნიურის კეთილ ზრახვებით

სული სიწრფელით გაახლებული!…

ეს არის მხოლოდ ქრისტეს მოძღვრება,

საქრისტიანო ეს არის ვალი!

და ვინც ამატებს ამაზე სხვებსაც

დაბნეული აქვს მას გზა და კვალი!”

- “ეგ ყველა კარგი, მაგრამ ამ სოფლად

შესრულებული ვისაც აქვს ვალი

და, რომ გააგრძოს კიდევ რამ, მისთვის

არ დარჩენია ღონე და ძალი?!

ნუთუ არა სჯობს უქმადმყოფობას,

გადგეს უდაბნოდ მმარხველ-მლოცველად

და არ გაუხდეს სხვებს ამა სოფლად

ურგებ ტვირთად და ხელის შემშლელად?

განა ეს ჩემი უარისყოფა

კერპობა არის და უმეცრება?

მეც კარგად მესმის, რომ ქვეყნიურის

შრომით ეძლევა სულს ნეტარება!

ადრევაც მითქვამს და ეხლაც ვამბობ,

რომ მე თვითონ ვგრძნობ ჩემს უძლურებას!…

დღეს, შედარებით, ბევრი მჯობია!

სახალხოდ ვამბობ ამ აღსარებას”.

- “არა! “ხმა ღვთისა - ხმა ერისაო”.

ხომ კარგად იცი ეს შენც, მამაო,

დღეს ერი გირჩევს ერთხმად წინამძღვრად

და უარის თქმა არის ამაო!

როდესაც ასე დარწმუნებული

არის რამეზე ერთპირად ერი,

მაშინ ის არის გულით და სულით

ამაღლებული გმირი-ძლიერი.

დღეს ქართველები შენის სარდლობით

ჰფიქრობენ მტერზე გამარჯვებასა

და უნდა მივყვეთ ჩვენც იმათ სურვილს

და მოხიბლულსა მათსა ნებასა!

ჩემი სიტყვები რომ იგულისხმო,

ხალხის ღაღადსაც დაუგდე ყური!…

ნუთუ გამოხსნა ქრისტიანობის

არ იყოს ისევ ღვთის სამსახური?

გასავრცელებლად ქრისტიანობის

საკმაო არის, დიახაც, ჯვარი,

მაგრამ მის მტრების მოსაგერებლად

ხშირად გვჭირდება ხმალი და ფარი!…

როგორც გვირგვინსა მისი ქმნილების

მისთვის გვნიშნავდა განგება ქვეყნად,

რომ მივემსხვერპლოთ, თავი შევსწიროთ

მისსა დიდებას საკურთხად და ძღვნად.

და ეს ძღვენია კეთილი საქმე,

ქრისტიანობის სვეტიცხოველი,

და შენც, თორნიკე, ამის სახელით

ისევე ფარ-ხმალს მოჰკიდე ხელი!..

შეიბ მახვილი და გარეგნობით,

დროს შესაწონად, იცვალე ფერი

და გამოიხსენ განსაცდელისგან

ქრისტეს მმოსავი ბერძენთა ერი!”

სთქვა მღვდელთმთავარმა და გადასახა

მადლმინიჭებით მოხუცსა ჯვარი…

და მეორე დღეს თორნიკ-სარდალმა

კიდეც შეჰყარა საომრად ჯარი.






კარი მესამე


I


“თავგასულია სკლიაროს

მთავარი ბარდაველიო:

ბერძნების სისხლით შეჰღება

ურჯულომ მთა და ველიო!

ორად გააპო სამეფო,

აოხრებს ნახევარსაო;

სპარსელები და სომხები

შემოჰხვევიან გარსაო!

გრიგოლ და ვახტანგ თანა ჰყავს,

ორი ძმა თარონელიო,

მათ მიუციათ მომხრებად

მოჯანყისათვის ხელიო.

მოქის თავადიც აქ არის,

აფრანიკ, სომეხთ გმირიო,

და საღალატოდ შეუკრავთ

სუყველას ერთად პირიო.

გაულეწიათ ბერძნები,

იჩაგვრის ძველი ლომიო,

მაგრამ ჩვენ უნდა ვუჩვენოთ

აწ-ღა სხვაგვარი ომიო!

შორის ქვეყნით ვართ მოსული

რჯულისთვის მეომარიო;

ხელში გვიჭირავს ფარ-ხმალი,

წინ გვიძღვის ქრისტეს ჯვარიო.

ჩვენ ვართ თორმეტი-ათასი,

თითოს შეგვხვდება ათიო,

მაგრამ რა გვიჭირს? ადრევაც

გვინახავს შებმა მათიო!

ჰა ბურთი, ჰა მოედანი!..

მობრძანდეს ბარდაველიო

და ამოიგოს მან ჩვენგან

იმისი სისხლი ძველიო!

სიკვდილი ან გამარჯვება!..

ვინც თავი დაიშუროსო;

დედა შეირთოს მან ცოლად,

ლეჩაქი დაიხუროსო!..”



II


მცირე აზიას, ჰალისის პირად,

ერთი ხანია ბანაკად მდგარი,

ასე იმღერის გუნდად და გუნდად

შეუპოვარი ქართველთა ჯარი.

მათი გუგუნი, მათი კიჟინი

ზე ეფინება ირგვლივ მთა და ბარს,

და ესე ყველა ეკლად და ისრად

გულში ესობა სკლიაროსის ჯარს.

კბილებს ილესავს ბრაზმორეული,

არც დღე, არც ღამე აღარ აქვს ძილი,

მაგრამ რას იზამს? მარჯვე დროს ეძებს

მათ შესაბმელად სკლიაროს ფრთხილი.

ქართველი ჯარის ვაგლახად შებმას

გამოცდილება სარდალს აფიქრებს

და ვეღარ ჰბედავს თვითონ იერიშს,

დახვდომა უნდა… ამაგრებს საფრებს.

უნდა, რომ ჯარი მან მიიტყუოს

იმ სიმაგრეში და იქ ებრძოლოს:

თუ არ ამ ხერხით, ისე სხვაგვარად,

ის არ მოელის კეთილსა ბოლოს;

და საკენწლავად გუნდად და გუნდად

წასატყუებლად აგზავნის ჯარებს,

და განზრახულად თვითონვე აღებს

მტრის შესასვლელად ბანაკის კარებს.

მაგრამ თორნიკე გამოცდილია:

არ მოტყუვდება ამგვარი მახით,

მათვე უპირობს გამოტყუებას

სხვაგვარი ხერხით და სულ სხვა სახით.

იქ ქართველებთან ლაშქრადვე იყო

დასავლეთელი ბერძნების ჯარი

და, რომ თორნიკეს ემონებოდენ,

მათ მოსდიოდათ ამაზე ჯავრი…

ასე ამბობდენ მათი სარდლები:

“მართლაც რომ ღმერთი ჩვენ გვიწყრებაო:

მთავარსარდლობა ქართველს უჭირავს,

ეს არის ბერძნის დამცირებაო!”

ეს სცნო თორნიკემ, ჯერ გაიღიმა,

რაღაც სხვა ფიქრმა მას გაუელვა,

მერე შეჭმუხნა რისხვით წარბები,

აინთო სახე, მთლად აიღელვა

და სთქვა: “მოვსულვართ შორის ქვეყნიდან

მოსახმარებლად კეთილად, ძმურად

და ესენი კი პასუხს გვაძლევენ

ბატონობითა და მედიდურად?!

დიდი ხანია, რაც ჩემ ბრძანებას

აღარ უგდებენ ბერძნები ყურსა

და არად ჰხდიან, თქვენც ჰხედავთ, ძმებო,

ჩვენს ერთგულებას და სამსახურსა!

მაშ, თუ ასეა, აღარ გვაქვს ბრალი,

გულთამხილავო, შენ ჰხედავ, ღმერთო,

რომ უმიზეზოდ შემომწყრალ ხალხთან

აღარა გვაქვს რა აწ ჩვენ საერთო!”

სთქვა და უბრძანა ჯარს ამხედრება,

საქართველოსკენ უკან გაბრუნდა;

ამით ბერძნები მარტო დაჰყარა

და მიაყარა მათ ქვა და გუნდა…

ეს ამბავი რომ შეიტყვეს მტრებმა,

დააგდეს მყისვე მათი სიმაგრე,

გამოვიდენ და ყოველის მხრითა

ბერძნების ჯარი შემოჰკრეს გარე;

მისვლის უმალვე ასტეხეს ბრძოლა,

რადგან საგულეს ჰქონდათ მათ გული

მით, რომ ბერძნები ქართველებისგან

დარჩენილიყვნენ მიტოვებული.

რაღა გზა ჰქონდათ? მაშინ ბერძნებმაც

ფარ-ხმალს მოჰკიდეს საომრად ხელი,

თუმცა-კი გრძნობდენ, რომ გამარჯვება

იმათთვის იყო მეტად რამ ძნელი;

აღარ უნდოდათ შერცხვენილიყვნენ:

თავი შესწირეს, ჰბრძოდენ გმირულად,

სანამ ურიცხვმა და უთვალავმა

მტერმა არ სძლია ისინი სრულად.

დამარცხდენ, თუმც კი ხელცარიელი

არ დარჩენიან არც ისინი მტრებს:

რიცხვი არა აქვს სპარსელებისა

და თან სომხების დაჭრილებს და მკვდრებს!…

მაგრამ სკლიაროს ამ გამარჯვებას

რადგანაცა სთვლის უკანასკნელად

და ვერვის ჰხედავს აწ მის სურვილის

მოწინააღმდეგ-ხელისშემშლელად,

დღესასწაულობს: გრძნობამორეულს

უდროოდ ათრობს მეტი სიამე

და ლხინს ეძლევა გულდამშვიდებით

გაუსხლეტელად ის მთელი ღამე.

ის-კი არ იცის, რომ იქვე, სერზე,

სდგას თორნიკ მისგან დავიწყებული;

დაჰმზერს მტრის ბანაკს და სარდლებიცა

იქვე ჰყავს გარეშემოხვეული.

სხვადასხვა რჩევას აძლევს სარდლებსა,

მათ-მათ შესაფერს თვითოეულად,

და სახვალიოდ ჯარებს ამზადებს

მტრის შესაბმელად, ჯერ-კი ფარულად.

- “ახლა ხომ ჰხედავთ, თუ რას ნიშნავდა

ბერძნებთან შუღლი და მოშორება?

თუ არ ამ ხერხით, სხვებრ არ შეგვეძლო

სომხის სარდლების ჩვენ მოღორება.

არ დააგდებდენ საფრებს და ბრძოლას

არ დაგვიწყებდენ ველზე გაშლილად;

და, თუ პირიქით მივვარდებოდით,

დაგვამარცხებდენ მაშინ ადვილად.

მაგრამ, მადლობა ყოვლის შემძლებელს!

ასრულდა ჩემი განზრახულები:

ვგონებ, რომ ვეღარ გაგვიმაგრდენ ხვალ

ამ გაშლილ ველზე დაღალულები!”…

თუმც შეგვიძლიან თავზე დავესხათ

ახლაც; ეს ჩვენთვის სულ ადვილია,

მაგრამ რადგანაც არ მოელიან,

ეს ღალატსა ჰგავს და სირცხვილია.

გვიჯობს მივადგეთ გამოცხადებით

ისე, როგორც რომ ვაჟკაცთ წესია,

და უკუღმართად ნუ მოვმკით იმას,

რაც ძველებს წაღმა დაუთესია!”

ასე ამბობდა მოხუცებული,

აწყობდა რაზმებს, ჯარს აფრთხილებდა;

სარდლებს სხვადასხვა მხრით აგზავნიდა

და ჯარსაც თვითონ უნაწილებდა.

- “შენგან დავიწყებ ჯერ, ჯავშანიძე:

ომის ველზე ხარ დაბერებული,

გამოცდილი ხარ და, რა თქმა უნდა,

ზომას დაიჭერს ეგ შენი გული.

შენებრ ჭაღარა ათასი კაცი

ამოირჩიე, შეკრიბე ჯარი,

მათ წინ წაუძეღ და საიდუმლოდ

მიდი, აიღე მტრების საფარი!

და, როდესაც აქ ომი ატყდება,

თქვენ არ გექნებათ მონაწილობა:

უჩინრად უნდა იმალებოდეთ…

არვინ გაბედოს მასზე ცილობა!

რაც უნდა მოხდეს აქ, თქვენ მაინც იქ

ჩუმად იყავით… არვინ აჩქარდეს,

რომ სურვილისგან გატაცებულის

ერთი ისარიც არ გადმოვარდეს.

მხოლოდ, როდესაც უკუქცეული

ისევ მოსძებნის საფარს მტრის ჯარი,

მოულოდნელად მაშინ იქ დახვდით

და გრგვინვით მეხად დაეცით ზარი!

შენვე გაგზავნე ჩუმად კაცები

ჰალისის პირად; თუ მოახერხონ,

რაც ხიდებია, სუყველა ერთად

ქვეშიდან ისეთ გვარად დახერხონ,

რომ ზედ შემდგარი ლაშქრის სიმძიმე

მომეტებული ვერ აიტანონ,

ჩასტყდენ ჰალისის მდინარე წყალში

და მტრისა ჯარიც თან ჩაიტანონ!…

- აწ, ორბელიძევ, შენ უნდა გითხრა,

მოწინავე ხარ რადგან სარდალი

და სუყოველთვის შენგან ატყდება

ომისა ცეცხლი და ბრძოლის ალი…

ოთხიათას კაცს, სულ ახალგაზრდებს,

თავგამეტებულს, წინ წაუძეხი;

გრიგალ-ქარივით ჩამოუქროლე

და შენებურად დაეცი მეხი!…

მემარჯვნე სარდლად გამრეკელია,

მემარცხნედ - ლომკაც სავარსამიძე,

თითოს სამ-სამი ათასი კაცი

ახლავთ, არიან ომის სიმტკიცე.

და დანარჩენი ათასი კაცი

აქვე დარჩება ჩემთანა მხლებლად;

ჯოჯიკი არის მათი უფროსი,

გაჭირვების დროს მისაშველებლად.

როდესაც ატყდეს პირველად ომი

და გაიმართოს ისრითა ბრძოლა,

გაიფანტენით, თორემ ძნელია

შეჯგუფებულად მტრებზედ მიწოლა.

და შემდეგში კი, ხელჩართულ ომში,

შეერთებულად უნდა იბრძოლოთ.

მხოლოდ გუნდ-გუნდად დაჰყავით ჯარი,

რომ ერთმანეთსა გამოუნაცვლოთ.

ძველი საფრისა და მდინარისკენ

ნუ დაუდგებით, გზები დაუგდეთ

და სხვაგან კი მათ ყოველი კუთხით

უნდა დაუხვდეთ და გაუმაგრდეთ!

მეტს არას გეტყვით!.. რა საჭიროა

მომეტებული სიტყვა და რჩევა?

აქ შეგეწიოსთ წმინდა გიორგი

და მაღლით ღმერთმა მოგცეთ კურთხევა!”

ეს სთქვა თორნიკემ და გაისტუმრა

სარდლები ჯარის მოსამზადებლად

და თვითონ-კი იქ დარჩა სულ მარტოდ

მლოცველად ღვთისა და მადიდებლად.



III


ვითა ეთერი მზეთუნახავი,

საყვარლის მლოდე, თრთის და კანკალებს,

სახეს ვარდისფრად იღებავს გრძნობით

და იელვარებს სურვილით თვალებს,

ისე განთიადს ცისკრის ვარსკვლავი

ლაჟვარდ ცაზედა კაშკაშით თრთოდა

და ფერმიხდილად ნათელძლიერი

მზისა ამოსვლას ეშხით შესტრფოდა.

თითქოს ქვეყანაც, მით მოხიბლული,

გამსჭვალულიყო მისის თანგრძნობით

და უგალობდა ციურ ნანინას

საიდუმლო და უცნაურ გზნობით.

სუნნელთა მფენი დილის ნიავი,

ბალახთ ბიბინი, ფოთოლთ შრიალი

ბანსა აძლევდენ ღვთიურს ნანინას

და ათანხმებდა მათ ძალთაძალი.

ციური ნიჭის მისაღებელად

ვარდმა კოკობმა თავი ახარა;

ცრემლად დაეცა გულზე მანანა,

ააელფერა და გაახარა!…

თურმე ბულბულიც ამას უცდიდა:

თავისებურად იწყო მან სტვენა,

თითქოს უნდოდა მით მოეტანა

ცოდვილ ქვეყნისთვის კურთხევა ზენა.

მაგრამ ამა დროს საზარელის ხმით

უცბად რაღაცამ დაიგრიალა

და მით სიხარბემ ჯოჯოხეთისამ

გამოაჩინა ბოროტი ძალა:

შეიქმნა ბუკის, საყვირის ცემა,

ატყდა ჭიჭყინი ზურნის საზარი…

აჰა, გათენდა და ემზადება

სისხლის სათხევლად ორივე ჯარი!



IV


მაღლით ბრძოლის ველს, როგორც ხელის გულს,

ისე დაჰყურებს მთავარსარდალი;

წაღმა, უკუღმა, მარჯვნივ თუ მარცხნივ,

ყოველი მხრისკენ სჭრის მისი თვალი.

მოწინავე ჯარს, ტურფად დარაზმულს,

ოთხიათასსა დაჰყურებს ჭაბუკს,

მხოლოდ იმ წამის მომლოდინესა,

როდესაც დაჰკვრენ ნაღარას და ბუკს.

ფარ-ხმალით ხელში, გახურვებულებს

ძლივს-ღა უჭერენ თავს ბედაურებს:

ჭიხვინ-ხვიხვინით, ტორების ცემით,

ძუა-ფაფარშლით აცქვეტენ ყურებს.

თითქოს იმათაც სული მიუდისთ,

რომ მიიტანონ თან იერიში,

და, როგორც იმათ მხედრების გულში,

ისე არც იმათ გულშია შიში.

თავში უდგია რაზმს ორბელიძე,

ჯერ ახალგაზრდა გმირი სარდალი,

და იმან იცის, თუ როდის ატყდეს

ბრძოლისა ცეცხლი და ომის ალი.

შორს მათგან, მარჯვნივ, ქვეითი ჯარით

მოფენილია მთლად ტყე და ველი;

საფარში აჯენს შორ-შორ გაფანტვით,

მტრისა სამიზნოდ, მათ გამრეკელი.

და მარცხნივ, სადაც შფოთვით, ღრიალით

მიექანება ჰალის-მდინარე,

სავარსამიძის დამდგარა ჯარი,

ფარ-ხმალ, ჯაჭვ-ჯავშან, შუბ-მოელვარე.

ჯავშანიძე-კი მხოლოდ-ღა ერთი

აღარსადა სჩანს, აქ არსად არი:

წინა ღამითვე მან საიდუმლოდ

აიღო ჩუმად მტრისა საფარი.

სკლიაროსიცა ამხედრებულა,

მტრის დასახვედრად ამხედრებს დიდ ჯარს,

ცხენს მიაჭენებს ხან აქ, თუ ხან იქ

და ჯარასავით დატრიალებს გარს.

მარჯვნივ აყენებს ბაგრატ თარონელს,

მარცხენა მხარეს მისვე ძმას გრიგოლს,

და არ ჰგონიათ, თუ შეხვდებიან

ისინი თავის თანასწორს და ტოლს.

და ორბელიძის საპირდაპიროდ

თვით აფრანიკე გამოსულია…

წვერ-ულვაშს იგლეჯს, მეტის სიფიცხით

ალმური ასდის… გულმოსულია:

“როგორ თუ ასე მცირე მხედრობით,

ასე თავხედად ჩემზე მოდისო?

სიკვდილისაგან ატროებული,

მძებნელი არის, სწორედ, ლოდისო!”

წინა ომებში გათამამებულს

მარჯვე ცხენოსან სპარსელების ჯარს

სიტყვით ამხნევებს მოქის თავადი

და თან უქადის მდიდრულ საჩუქარს.

იმათაც ნიშნად შეუპოვრობის

განთიადისა დაჰკრეს საჰარი,

მაგრამ ქართველთა მის საპასუხოდ

გადუშხუილეს მაღლით ისარი.

ის იყო მარჯვნით გამრეკელისგან

სამოციქულოდ გამონატყორცი;

მას თანვე მოჰყვენ სხვების ისრებიც,

გულის გამპობი და გასაოცი.

ააგეს ფარი, მომართეს მშვილდი,

პასუხს აძლევენ სომხებიც ისრით

და გაიმართა ძლიერი ბრძოლა

ყოველის კუთხით და ორივეს მხრით.

უანგარიშო და უთვალავი

მოდის ისარი, ვით სეტყვა ცისა…

ჯერ სიჩუმეა… მხოლოდ ხანდახან

კვნესა მოისმის დაჭრილ კაცისა.

გახურდა ბრძოლა… გრძელდება ომი,

ხან აქ და ხან იქ სისხლი იღვრება…

აჰა, ამოდის მხიარულად მზეც!

მომაკვდავთ კვნესა არ ეყურება.

თითქოს ეს იყო დანიშნული დრო:

აქ ორბელიძემ იშიშვლა ხმალი,

ჯარს მიუბრუნდა და მხიარულად

მათ გადაავლო ნუგეშის თვალი.

მიუხვდენ სარდალს გულისპასუხსა

მხედრები, სიტყვა აღარ აცალეს:

იშიშვლეს მათაც ბასრი მახვილი

და მზის სხივებზე ააპრიალეს.

დასძახეს ყველამ ერთხმად: “ჰკა მაგას!”

დეზი ჰკრეს ცხენებს და გააქანეს

პირდაპირ, ჯიქურ სპარსელებისკენ

და იერიში ზედ მიიტანეს.

მაგრად დაუხვდა მათ აფრანიკე,

ლომი, სასისხლოდ გააფთრებული,

და შეაგება ცხენოსანთ ჯარი,

ფარმომართებით მომზადებული.

დასცეს კიჟინი და გაიშალენ

სახელდახელოდ ტრიალ მინდორზე:

ზოგან იბრძვიან ერთად, ჯგუფ-ჯგუფად

და ზოგან ერთი მიდის მის სწორზე.

კიჟინა, კვნესა, წყევა, მუქარა

და ჩახაჩუხის ხმა გულსაზარი

არეულია და ფეხით გააქვთ

ცხენებს დაჭრილი და ცოცხალმკვდარი.

აგერ მხედარმა, შავით მოსილმა,

გამოახტუნა მერანი მინდვრად;

შეათამაშა ჰაერში ხმალი

და დაიძახა თან მედიდურად:

- “სად ხარ? გამოდი, ნუ იმალები,

თუ რომ გულს გერჩის, ორბელიძეო!

აფრანიკ მქვიან! შენისთანები,

იცოდე, ბევრი დავამიწეო!..

გამიგონია მეც შენი ქება,

განთქმული არის შენი ხმალიო,

მაგრამ აწ უნდა გასინჯო ჩემიც

სიკისკასე და მკლავის ძალიო!

ჩვენ ორში უნდა ერთიდაერთი

მოკვდეს, გათავდეს მითი ომიო!

ნუღარ გვიანობ! გელი, გამოდი,

თუ ამ პირობის შენც ხარ მდომიო!”

ხმალსისხლიანი, თავზე ჩაფხუტით

თეთრ ცხენზე იჯდა ერთი მხედარი,

რომელ გუნდშიაც შევარდებოდა,

მას თან მიჰქონდა მეხი და ზარი.

თვით ორბელიძე იყო ეს გმირი…

ახალ გუნდს მკაცრად რომ შეუძახა,

მაშინ მოესმა აფრანიკის ხმა

და სიხარულმა ააცახცახა.

მისი სურვილიც თურმე ის იყო,

რომ აფრანიკეს სადმე შეჰყროდა:

იმას ეძებდა და აქეთ-იქით

სხვადასხვა რაზმში მიჰქრი-მოჰქროდა.

თავი მოსწია გაქანებულ ცხენს,

ყალყზე შემდგარი მოატრიალა,

ასკუპა, ჯიქურ გამოაქანა,

მივარდა, ბევრი აღარ აცალა

და უპასუხა: - “გმირს არ შეჰშვენის

დაჩემება და თავის ქებაო!

აჰა ბურთი და ჰა მოედანი,

მზადა ვარ, გახლდეს თქვენი ნებაო!”

მოღუნეს მშვილდი, მოსდვეს საცერე

და ერთმანეთსა სტყორცნეს ისარი,

მაგრამ ორივემ სწორის სიმარდით

მას მიაგებეს მათ-მათი ფარი,

და აიცილეს მითი ფინთიხი,

გულის გამპობი, ხორცის მომწყვლელი,

მერე გადიგდეს მშვილდები მხარზე

და ხმლებს მოავლეს საომრად ხელი.

მათი ფარგება და კენწლაობა,

სიჩქარით ელვა გასაკვირვალი,

მოჩხუბართ მხოლოდ ბრაზს უმატებდა

და ედებოდათ თანდათან ალი.

მოსწყინდათ ფარი და უკუაგდეს,

დაადგენ ორივ მარტო შიშველ ხმალს;

თავი გადასდვეს მათ სასიკვდილოდ,

აღარ იზოგვენ ღონესა და ძალს.

მიაგდო ცხენი ჯერ ორბელიძემ,

ხმალი პირდაპირ შუბლში უსწორა,

მაგრამ დეზი ჰკრა მხედარმა შავ ცხენს,

განზე გაუხტა და აიშორა.

ხმალმა ჰაერში გაიშხუილა:

წახდა მოქნევა და მკლავის ძალა…

და ხელმეორედ ხმლის მომარჯვება

მოპირდაპირემ აღარ აცალა:

თვითონ მოაგდო ზედ აფრანიკმა

მისი მერანი, მკვირცხლი, ფეხმალი,

მაგრამ მოქნეულ ხმალს ორბელიძემ

ქვემოდან აჰკრა თავისი ხმალი

და მარილივით გადაუმტვრია.

შეკრთა აფრანიკ!… დაეცა ზარი

და არ იცოდა, თუ რაღა ექნა:

იდგა უძრავად, ვით ცოცხალ-მკვდარი.

გმირთა წესია ლმობიერება:

წყრომა გულისა ქართველს დაუცხრა,

ხმალი ჩააგო ისევ ქარქაშში,

ჩამოეცალა და ასე უთხრა:

- “ნუ გეშინია! ხმლიანი უხმლოს

რომ შეგეჭიდო, არ მეკადრება,

მხოლოდ თანასწორ იარაღითა

შენი დაჩაგვრა მე მენატრება!

და, აბა ეხლა ნუღა ვუდგებით

ჩვენ ერთმანეთსა ასე შორი-შორს.

აწ სასიკვდილოდ უნდა შევებათ,

ხელი მოვკიდოთ ორივემ ორორს!”

მაგრამ აფრანიკ ყურს აღარ უგდებს,

მარდად, უეცრად ზურგი უჩვენა:

დეზი ჰკრა მერანს, მიატრიალა,

ერთი შეჰკივლა და გააჭენა.

რა ნახა ჯარმა მათი სარდალი

გაქცეული და შეშინებული,

თვალი წაუხდა და ზაფრანაცემს

უნებლიეთად გაუტყდა გული;

შესწყვიტა ომი და გაექანა,

გონს ვერ მოსული, უცბად დამფრთხალი

იქითკენ, სითაც შავსა ბედაურს

მიაქანებდა მათი სარდალი.

“ჰკა მაგას, აბა, არ გაუშვათო!”

შეჰკივლა გმირმა მაშინ ქართველებს,

დაიგრიალა ცხენოსან ჯარმა

და გამოუდგა სომეხ-სპარსელებს.

მირბის აფრანიკ თავისი ჯარით,

მირბის და უკან არ იხედება;

მას ორბელიძე მისდევს ჯარითვე,

მისდევს, თანდათან ცეცხლი ედება.

დაუახლოვდა უკანა ჯარი,

უნდა დაეცეს თავზე, ვით ზვავი,

მაგრამ აქ წინამ გადაუხვია

და ხეობაში ამოჰყო თავი.

მდევრები მაინც არ ეშვებიან,

ქვესკნელშიაც-კი ჩაჰყვებიან თან:

თან შეჰყვენ ერთად იმ ხეობაში

და მიიმალენ… აღარა სჩანან…

თურმე იქ ვერაგ სკლიაროს-სარდალს

სხვა ჯარი ჰყავდა ჩასაფრებული

და ქართველები შეტყუებული

დაემწყვდენ, დარჩენ გარშემორტყმული.

რაღა გზა ჰქონდათ?… დაიქვეითეს.

ამოესაფრენ თავ-თავის ცხენებს;

იბრძვიან, მაგრამ იციან, რომ მათ

მტერი კაი დღეს არ გაუთენებს.



V


როგორც ისარი, იმ ხეობიდან

გამოხტა ცხენი ამ დროს უეცრად…

ხტის და ჭიხვინებს, ძუა-ფაფარს შლის,

გარბის, გამორბის მარტოკა მინდვრად.

ხან ყურებს აცქვეტს, ხან მიწას სუნავს,

თითქოს დაეძებს მის პატრონ მხედარს,

და იმის გამო ასე ხვიხვინებს,

რომ ვერსად ჰხედავს ვერც ცოცხალს, ვერც მკვდარს.

ამ უპატრონო ცხენის დანახვა

თორნიკეს დარჩა მეტად საწყენად,

რადგანაც იცნო მან მაშინათვე

ის ორბელიძის ბედაურ ცხენად.

“ვეჰ! - დაიყვირა - ცუდ ნიშანს ვხედავ,

ამას არ უნდა ბევრი ფიციო:

საფრთხეში არის და განსაცდელში

ცხენოსანთ ჯარი, სწორედ ვიციო!”

და უთხრა ჯოჯიკს: - ახლა შენ იცი,

შავი დღეების შენ ხარ გმირიო:

“ძმა ძმისათვისო, ამ დღისათვისო”,

გაგვიადვილე გასაჭირიო!”

მოახტა ჯოჯიკ მაშინ ბედაურს,

მასთანაც მთელი იმისი ჯარი,

და დაექანენ დაღმა მინდვრისკენ

გრიალით, როგორც გრიგალი ქარი.

დასცეს კიჟინა საოცარის ხმით,

მიწას გააკრეს ბედაურები

და მიეშურენ ხეობისაკენ

მტრის სისხლის მნდომნი, გაუმაძღრები.

შორით მოესმათ ქართველთ კიჟინა:

იცნეს ჯოჯიკის ხმა და იამათ,

იმედმა სიმხნე გაუორკეცათ

და ბრძოლა იწყეს უფრო თამამად.

გაახლდა ომი. შეკრთა სკლიაროს,

უგზავნის შიკრიკს მაშინ თარონლებს,

რომ მოახმარონ ქვეითი ჯარი,

ჯოჯიკისაგან შეშინებულებს.

დააგდეს ორთავ ბრძოლის ადგილი

და მოაშურეს ანაზდეულად,

ალყად შემოკრეს ქართველი ჯარი,

ჩაიმწყვდიეს რა იწროში სრულად;

და არ ეჭვობდენ აწ გამარჯვებას:

ხერხის და რიცხვის ჰქონდათ იმედი,

მაგრამ უკუღმა გადუტრიალდათ

მოულოდნელად იმათაც ბედი:

კვალში მისდია გაბრუნებულ ჯარს

და თანვე მიჰყვა მათ გამრეკელი, -

ტყვილა არ ერქვა მას მეტსახელად

“შავი კლდის მელა და მიწის მგელი”.

შეატყობინა სავარსამიძეს,

სადაც იბრძოდა მტერი, უჩვენა

და, რაც დღე მაშინ ქართველებს ადგათ,

მტრის ჯარს იგივე დღე დააყენა:

შემოჰკრეს ირგვლივ და ორ ცეცხლ შუა

გამომწყვდეული დარჩა მტრის ჯარი…

გზაარეულებს ყოველი კუთხით

თავზე ატყდებათ მეხი და ზარი.

აივსო ხევი მკვდრებით… დაგუბდა

ბლომად აქ და იქ სისხლისა ღვარი

და, თავის შველა რომ ვისმე ჰსურდეს,

გასაქცევი გზაც აღარსად არი!

მაშინ გაჰხედა შორით თორნიკემ

და სთქვა: - “გაერთდა, ვხედავ, ბრძოლაო!

სწორედ ახლაა მათთვის საჭირო

გამოცდილ სარდლის თან მიყოლაო!”

მოაყვანინა ბერკვიცი, შეჯდა,

მიეშურება სადაც ომია;

სიბერე ახლავს, მაგრამ ჯერ კიდევ

გულით ჭაბუკი, სიმხნით ლომია.

ომი რომ ნახა, გულს გადეყარა,

არ დარჩა ბედის უმადურადა

და გაიელვა ზედიზედ მტრებზე

მისმა მახვილმა ძველებურადა.

შემოურბინა ჯარს ირგვლივ გმირმა,

სარდლებს გადასცა მისი ბრძანება:

“გზას ნუ შეუკრავთ გაჭირვებულებს,

დეე, გაიქცენ, მიეცით ნება!”

და გზა გაუხსნეს დასავლეთისკენ,

გაუკეთეს რა განზრახვით კარი;

და მხოლოდ სამის კუთხიდან მკაცრად

მტერს აწვებოდა ქართველი ჯარი.

იბრუნეს პირი დასავლეთისკენ

მტრებმა, გაქცევა ერთად იკადრეს

და მიაშურეს ისევ ძველ საფარს,

ძველსა სიმტკიცეს და ძველ სიმაგრეს.

მაგრამ როდესაც მიუახლოვდენ,

“ვაი”-ზე, “უი” მეტი დაერთოთ.

იქ ჯავშანიძე დაუხვდათ ჯარით

და ეს ნუგეშიც სრულად წაერთოთ.

დაჰყარეს იქვე მათი ფარ-ხმალი,

ვეღარ გაუძლეს ამდენ სიმწარეს,

ერთიც დასძახეს: “თავს ვუშველოთო!”

და მიაშურეს ჰალის-მდინარეს.

შეცვივდენ ხიდზე - ჩაუტყდათ ხიდი:

ჩაცვივდენ წყალში კისრა-კისრითა,

ზოგი დაიხრჩო და ზოგს ნაპირზე

უწყალოდ ჰხოცდენ ხმლით და ისრითა.

მოისრა ჯარი… გადარჩა მხოლოდ

თვით სკლიაროსი მცირე მხედრობით

და გაეშურა ბაღდადისაკენ,

სასომიხდილი უბედურობით.



VI


გათავდა ომი… კიდეც დაღამდა,

ბნელმა მოჰფინა ის არემარე;

შესწყდა კიჟინა და იმის ნაცვლად

კვნესა მოისმის აქა-იქ მწარე.

ზოგი წყალს ჰნატრობს სიკვდილის წინეთ,

ზოგი შველას და შემწეობასა,

ზოგი ბედს ჰყვედრის და ტანჯვით ამბობს,

რომ სიკვდილი სჯობს იმის ყოფასა. -

ისინი, ვინც რომ ერთ წუთის წინეთ

მხეცივით სისხლით ვერა სძღებოდენ,

ახლა, იმ კვნესას რომ ყურს უგდებდენ,

იმათი ცოდვით იდაგებოდენ.

უნდოდათ შველა, მაგრამ, სიბნელით

რომ ვერ ჰხედავდენ აქ ვეღარაფერს,

ერთად არეულ-დარეულებში

ვეღარ არჩევდენ მოყვარეს და მტერს!

ბრძანა თორნიკემ: - “გაურჩეველად,

ქართველი იყოს, გინდა სპარსელი,

გინდა ბერძენი, გინდა სომეხი,

სულ ერთნაირად მოჰკიდეთ ხელი!

სიკვდილი ყველას ათანასწორებს:

თვისიანს, უცხოს, მტერს და მოყვარეს!…

ვეცადოთ ყველა და ნუ დავაკლებთ

დაჭრილებს მოვლას და მკვდრებს სამარეს.

ნურვინ გაჰბედავს, დატყვევებულებს

რომ მიაყენონ შეურაცხყოფა!

ვაჟკაცს რომ ბედი სხვას დაამონებს,

დასატანჯავად ისიც ეყოფა!”

ასე ისურვა და იმ სურვილზე

უარს ეტყოდა მხედრობა განა?

მხოლოდ უცდიდენ მთვარის ამოსვლას,

და, ჰა, მთვარემაც ამოატანა!

ამოჰყო თავი მაღალ მთის წვერით

და გადმოჰხედა ნაზად ბრძოლის ველს;

კაცის ქვეყნიურს ბნელსა საქმესა

მაღლით ციური აფენდა ნათელს.

გაანათა და გამოაჩინა

დასანახავი გულშესაზარი,

თითქოს უნდოდა ეჩვენებია

კაცისთვის ბოროტნამოქმედარი.

სულ დაჭრილ-მკვდრებით მოფენილია

ხეობა, ღელე, ტყე და მინდორი!

ვისიც სიცოცხლე დილას ჰყვაოდა,

ახლა შეიქმნა ლეში და მძორი.

აგერ დაჭრილი!… აგერ ძევს მკვდარი!…

გაკვეთილია საბრალო ორად!

აგერაც ერთგან ათასზე მეტი

ზე დაჰჩეხიან ერთმანეთს ხორად!…

ამ ერთ ადგილას რას მიუზიდავს

ამდენი სული? რა ანდამატით?

მხოლოდ იმითი, რომ ორბელიძე

აქა ძევს მკვდარი, ცუდად… ღალატით.

მისი სიკვდილით ცეცხლმოდებული

მტერს ქართველები ეჯახებოდენ,

ბევრს მიიძღვანდენ საიქიოსკენ

და თვითონაცა ზე აკვდებოდენ.

არვინ ელოდა აქ გადარჩენას:

ერთი ათს და ოცს ეჩხუბებოდა

და თუ ჯოჯიკი არ მოსწრებოდათ,

მაინც ვერავინ გადარჩებოდა.

მაგრამ ჯოჯიკმა იმათი სისხლი

ამოიგო და ჯავრი იყარა

და დაამწარა სკლიაროსს ის, რაც

ერთხან ღალატით მან გაიხარა!

გადაჰკრა ლახტი აფრანიკს თავზედ,

დასცა სიმწარით გარეტებული,

შესდგა ფეხებით, უგმირა შუბი

და სასიკვდილოდ გაუპო გული.

როგორც დაჭრილი ვეფხვი, ბაგრატიც

ისე მიჰვარდა მას ბარდაველი,

მაგრამ ჯოჯიკმა მოასწრო თვალი

და წაუჭირა მას ყელში ხელი.

ამ დროს გულდაგულ წამოეპარა

მას უკანიდან ვიღაც სპარსელი,

მაგრამ ხელიდან გავარდა ხმალი,

რომ დაინახა იქ გამრეკელი.

ამისმა მოსვლამ სრულად მიხადა

სკლიაროსის ჯარს ჯანი და ღონე,

რადგანც თან მოჰყვა სამი ათასი

მას მეომარი სულ თავმომწონე.

მაშინ ჯოჯიკმა და გამრეკელმა

გასამაგრებლად მისცეს მხარი მხარს…

მაგრამ ამითი კი ორბელიძეს

ვეღარ უშველეს, მიტყუებით მკვდარს…

და, აჰა, ახლა ამოდენ მკვდრებში

სულ ყველაზე ძირს ის გდია მკვდარი!

ზურგში არჭვია მას მტრის მახვილი

და გულზე ადევს მისივე ფარი…

ცოტა შორს, განზე, შავი კლდის ძირში

უწვერულვაშო ეს ვინღა არი?

თავს დაჰხვიხვინებს, ტორს სცემს მერანი,

რომ გააღვიძოს მისი მხედარი…

მაგრამ ამ ნეტარ, საუკუნო ძილს

აწ ვერ დაუფრთხობს ქვეყნად ვერღა რა!

დედის ცრემლების მან საპასუხოდ

აქ ბრძოლის ველზე სისხლი დაღვარა

და შეასრულა მით ღირსეულად

მამულისშვილის უკვდავი ვალი:

თავის სამშობლო ქვეყნის ხსოვნაში

სამარადისოდ დახუჭა თვალი…

ეგებ სხვა რამე გულდასაწვავი

სიკვდილის წინეთ აგონდებოდა

და სასიკვდილო შხამი გულის წყლულს

უფრო სახმილად ეკიდებოდა?

ვინ იცის, რა და რა საიდუმლო

მან საიქიოს თან წაიტანა?

შორს სადმე ქართლში დედამ გამოსცნოს,

ან გულის სატრფომ ეს გამოცანა…

აგერ ისრისგან მთლად დაცხრილული

გდია მოხუცი პირნათლად მკვდარი,

თითქოს სძინავსო და ეზმანება

მას შორეული ტკბილი სიზმარი…

აჰა, დაჭრილი მიფორთხებულა

ბევრის წვალებით დიდ ხისა ძირში,

ჰსურს დაიყვიროს, მაგრამ საძრავი

ენა აღარ აქვს მომაკვდავს პირში.

აგერ სიდანღაც უცნაურის ხმით

გამოიძახის კვნესით დაჭრილი:

თავზე აწევან საბრალოს მკვდრები

და ემატება მითი ტკივილი.

ამდენ დაჭრილის კვნესით და ოხვრით

აღარსად არის აქ ყურთა სმენა:

სომხურ, ქართული, ბერძნულ, სპარსული,

არეულია სხვადასხვა ენა.

გამწარებული გამოთქმის კილო

და დედააზრი ერთი აქვს ყველას;

სწყევლიან თავის ბედს და გაჩენას

და გასაჭირში ითხოვენ შველას;

მაგრამ ბევრს მათგანს ვეღარ უშველის

სიკვდილის მეტი ვეღარაფერი,

თუმც-კი მოყვრულად ეშველებიან

და აღარავის აღარ ჰყავს მტერი.

ასე გათავდა ეს დიდი ბრძოლა…

აჯანყებულთა ამოწყდა ჯარი,

მაგრამ მათ რიცხვში ხუთიათასი

გამოერია ქართველიც მკვდარი…



კარი მეოთხე


I


გამობრძანდა ქალაქს გარეთ

მეფე დავით ბედნიერი,

თანვე ახლავს ყოველის მხრით

წამოსული ქართლის ერი.

რიცხვი არ აქვს დარაზმულსა,

ქვეითსა და ცხენოსან ჯარს…

შეჰხარიან ბატონ მეფეს,

მორჩილებით უვლიან გარს.

გარეშემო მთა და ბარი

წვრილფეხობით მოფენილა,

თითქოს რაღაც დიდ წყალობას

ექადოდეს მათ ეს დილა.

ცალკე სერზე უთვალავი

გადმომდგარა დედა-წული,

სხვებზე მეტად დასტყობიათ

საზოგადო სიხარული.

წინ დგას მეფე და გვერდში ჰყავს

ბაგრატ, მისი შვილობილი,

კათალიკოს-მღვდელმთავრები

იქვე დგანან კმაყოფილი.

სათვალმაქცოდ არა ბრწყინავს

ერისა და ღვთის რჩეული:

თან არა აქვს მას გვირგვინი

და სამეფო სამკაული!

მაგრამ ისეც ვინ არ იცნობს,

რომ ის დიდი ცხებულია,

ვინც ერისგან გულის წმინდით

ნაკურთხი და ქებულია?

ყველა იცნობს მამაშვილურ,

არც რიდი აქვს და არც შიში;

მიდიან და რჩევას ჰკითხვენ,

როგორც ლხინში, ისე ჭირში.

აი, ახლაც უთვალავი

ეს ერი სულ მას შეჰყურებს

და მოელის გულის ძგერით

ნახოს, მეფე რას აპირებს.

გაიხედეს შორს მინდვრისკენ

და რაღაცას მოჰკრეს თვალი:

ძირს შავად და მაღლა ღრუბლად

მათკენ იყო მომავალი.

ეს იყო, რომ ბრუნდებოდა

საბერძნეთით ქართლის ჯარი,

და ცხენების ფეხთა მტვერსა

აღმა ჰყრიდა ღრუბლად ქარი.

თავის ქვეყნის კიდევ ნახვამ

მხედრებს გული აუძგერა

და საგმირო, ჩვეულებრივ,

შემოსძახეს მათ სიმღერა:

“კავკასიის ქედზე იყო

ამირანი მიჯაჭვული,

ყვავ-ყორანი ეხვევოდა,

დაფლეთილი ჰქონდა გული.

ქვეყნად ცეცხლის მოტანისთვის

გულს ცეცხლი არ ჰნელდებოდა

და რაღაცა მანქანებით

გული ისევ მთელდებოდა.

ჰქონდა ჭირში მოთმინება,

არც ჰკვნესოდა, არც ოხვრიდა;

უსამართლო ძლიერებას

მონურად ქედს არ უხრიდა.

ბოლოს მაინც გამარჯვება

დარჩა!… ყველა გააოცა!…

და ის ღვაწლი მაგალითად

მიწის შვილთა მან გადმოსცა…

კავკასიის მაღალ ქედზე

მიჯაჭვული ამირანი

არის მთელი საქართველო

და მტრები კი - ყვავ-ყორანი.

მოვა დრო და თავს აიშვებს,

იმ ჯაჭვს გასწყვეტს გმირთაგმირი!…

სიხარულად შეეცვლება

იმდენი ხნის გასაჭირი!”

მოახლოვდენ ამ სიმღერით,

დადგენ ცოტა მოშორებით;

დაქვეითდენ, წინ წამოდგენ

და დარაზმდენ აჩქარებით.

თაყვანი სცეს ერთად მეფეს,

ცალი მუხლი მოიყარეს.

სიმდაბლის და მორჩილების

ნიშნად, თავი მოიხარეს.

წადგა მეფე და შესძახა:

- “გამარჯვება მძლეველ ჯარსო!

ვაშა! ვაშა! იმათ ღვაწლს და

საუკუნო სახსოვარსო!

გამარჯვება ქართველ დედებს,

ჩვენს გამზრდელსა და მშობლებსო:

მათი ძუძუ გვავაჟკაცებს

და ზრდა სულით გვამაღლებსო!”..

ამ სიტყვებმა აიტაცა,

ააღელვა მთელი ჯარი,

შესძახეს და მათი გრგვინვით

ირყეოდა მთა და ბარი:

- “გაუმარჯოს ქართველ დედებს!

ვაშა! ვაშა! მძლეველ ჯარსო!

დღეგრძელობა ბატონ მეფეს,

ქვეყნის თვალსა და ჯავარსო!”



II


მაშინ წარსდგა ბატონის წინ

დიდი თორნიკ ერისთავი,

წინ დაუდვა ფეხთით დროშა

და მიართვა რაღაც ტყავი.

მოახსენა: - “აჰა, მეფევ!

“გრამატაა” დედოფლისო,

მაგიერი სასყიდელი

ჩვენი სისხლის და ოფლისო.

ბასილი და კონსტანტინეც

ამოწმებენ ამ წერილსო

და უთმობენ ზემო ქვეყნებს

თქვენ შვილსა და შვილისშვილსო.

მეც მიბოძეს მათ საკუთრად

საჩუქარი დიდძალიო:

სამკაული, ოქრო, ვერცხლი,

მარგალიტი და თვალიო.

მაგრამ, მეფევ, მე რათ მინდა

ეს სიმდიდრე საწყალ ბერსო,

თქვენს დიდებულ ბატონობას

შემოვწირავ ყოვლიფერსო:

ნახევარი თქვენი იყოს,

ნახევარიც ქვრივ-ოხრებსო!

ამდენი ჯორკიდებული

ორივესთვის იკმარებსო!”

მეფემ უთხრა: - “გმადლობ! ვიცი,

ქვრივ-ობლები რომ გიყვარსო…

მათ ჰქონდეს და მე-კი ჩემთვის

არ ვიღებ არც ნახევარსო!

შენია და შენვე გქონდეს,

მოიხმარე, როგორც გსურსო;

რაღა ძღვენი ეჭირვება

შენს ღვაწლსა და სამსახურსო?”

მაგრამ თორნიკ უპასუხებს:

- “ნუ მამგუნებ, მეფევ ძღვენსო:

ვერ მივიღებ მე სიმდიდრეს,

ვერ ვიქმ საქმეს ღვთის საწყენსო!

ჯვარია და სახარება

მხოლოდ ბერის სიმდიდრეო;

ეს სიმდიდრე ქვეყნის არის

და თქვენც მისი მემკვიდრეო!”

ვერ შეთანხმდენ, თუმც სარდალი

ცრემლით სთხოვდა მუხლმოყრილი,

და ლაშქარიც სარდლის თანხმად

მის წინ იდგა თავდახრილი.



III


ღრუბელზე მაღლა, ორბის საბუდარს,

არჩვებ-ჯიხვების მაღალ სამთავროს,

წმინდა მამებსა გამოუქვაბავსთ

კლდეში სახლები ოდესმე, ერთ დროს.

აღარა სჩანან დღეს ის მამები,

აწ აიაზმას ვერ გვასხურებენ,

და მაღლობიდან ის სადგურებიც

ჩვენ შავ ბედს შავად გადმოჰყურებენ…

ვერა ოთხფეხი, ვერა ფრინველი,

ვერ შედის, თუმც კი ღიაა კარი;

ვერც უწმინდური რამე ქვემძრომი:

იქ ბუდობს მხოლოდ წმინდა ფუტკარი;

და ისიც მისთვის, რომ ზეცის მუშა

ხატებს უმზადებს აქ წმინდა სანთლებს,

თორემ სხვა… გინდა კაციც შევიდეს,

რაღაცა შიში ააკანკალებს.

ამგვარად ჰფიქრობს დაბალი ხალხი,

ცრუ-მორწმუნობით არის შემცდარი,

მაგრამ ამ გულწრფელ მათ შეცდომაში

მაინც სიწმინდე და მადლი არი.

თორნიკეს დროსაც ამგვარ მღვიმეში

ცხოვრობდა ერთი მოხუცი ბერი,

ძაძით მოსილსა და ფეხშიშველსა,

წელზე ეყარა თმები და წვერი.

ხშირად სოფელში ჩამოდიოდა,

არ ასვენებდა კაცთმოყვარება:

მუნჯად ვიდოდა, ხმას არვის სცემდა,

აღთქმული ჰქონდა მას მდუმარება.

მაგრამ შრომასა და შემწეობას

გაჭირვებულებს არ ამადლიდა:

უყვარდა გლეხი, ქვრივი, ობოლი,

მამაშვილურად ყველას უვლიდა.

თოხნაში, მკაში, სხვლაში და ხვნაში

ის მუშა იყო ყველაში სრული,

მისის მარჯვენის მადლს ჰფიცულობდა

ყოველი გლეხი გაჭირვებული.

როცა სახადი გადამდები რამ,

სადმე სოფელში მოედებოდა,

იმათ მომვლელად და საპატრონოდ

წმინდა მოხუცი იქ გაჩნდებოდა.

და სასყიდელი იმისი იყო

ხმელი პური და ზედ წმინდა წყალი;

არვის უნახავს ის მოწყენილი.

არც მხიარული და არც გამწყრალი.

ერთ გუნებაზე იდგა და იდგა…

ყველას უყვარდა, ყველა იცნობდა,

მაგრამ ის მაინც არვინ იცოდა,

თუ რას ჰფიქრობდა და ან რას ჰგრძნობდა.

იცოდენ მხოლოდ, რომ ბერი იყო,

ცხოვრობდა კლდეში, სოფლიდან ახლოს.

და დიდი ხნიდან მათი მამებიც

მას ეძახოდენ “გაბრიელ-სალოსს”.

როდესაც მეფემ არ შეიწყნარა

თორნიკეს ძღვენი, თხოვნა, ვედრება

და გაკვირვებულ ამოდენ ჯარში

სიჩუმე იყო და მდუმარება,

ეს გაბრიელი წარსდგა იმათ წინ,

ამოიდგა რა პირველად ენა,

და გააკვირვა ყოველი სული,

როდესაც ბატონს ეს მოახსენა:

- “მეფევ! სიმდიდრე და ეს საუნჯე

არც შენ გეკუთვნის და არც თორნიკეს!

ეს ნახევარი სხვებისა არის…

სისხლის სანაცვლოდ იმათ მოიმკეს!

რისთვის ივიწყებთ იმათ, რომელთაც

მამულის სახელს თავი შესწირეს,

და გაითხარეს სამარე ისე,

რომ შორს მშობლებმაც ვერ დაიტირეს?

რათ არ იგონებთ იმ წმინდა ადგილს,

სადაც თორნიკე იმყოფებოდა?

თუ არა იმის სასწაულს და მადლს,

ქრისტიანობა იღუპებოდა!…

მთაწმინდის იყოს ეს თქვენი ძღვენი,

იქ ააშენეთ მით მონასტრები,

რომ სუყოველდღე, წირვა-ლოცვის დროს,

იხსენებოდეს ქართველი მკვდრები.

აუგეთ ერთიც ახალი ლავრა

ყოვლად წმინდისა დედის სახელსა,

რომ მის წილხვედრი მცირე ივერი

მსხვერპლს სწირავდეს მის მფარველს და მხსნელსა.

მეცნიერების და მწიგნობრობის

იქ აენთება ერთ დროს ლამპარი

და შვილიშვილთა სხივებს მიაფენს

იმათი მამა და წინაპარი!”

სთქვა და ისევე დადუმდა ბერი.

გაოცებული უმზერდენ მაშინ…

დასთანხმდა მეფე და ერმაც მასთან

ერთხმად შესძახა ხმამაღლა: “ამინ!”…

აღარვინ იყო საქართველოში

იმ დღიდან იმა ბერის მნახველი;

მხოლოდ ერთხელ-კი, როცა ქვეყანას

ჩამოსწოლოდა უკუნი ბნელი,

ორი მოხუცი ენახათ გზაზე

ხელყავარჯნებით შორს მიმავალი,

ათონისაკენ მიემართათ მათ

პირდაპირი გზა და სწორი კვალი.

ისე ვიდოდენ, ვით ბნელ ღამეში

თითქო უძღოდათ რაღაც ნათელი…

ერთი მათგანი იყო თორნიკე

და მეორე კი ის გაბრიელი.



IV


ერთხელ ათონში ასტეხეს რეკა

და უჩვეულო იწყეს ღაღადი.

ასე ამბობდენ, რომ სასწაული

სუყველამ ერთად ვნახეთო ცხადი:

მოსცურა ახლოს ღვთისმშობლის ხატმა

და დაიყენა თავს ნათელიო.

გამოსვენება გვინდოდა, მაგრამ

არ მოიკიდა ჩვენი ხელიო.

ყველა ვერ ჰხედავს: ღამით ნათელი

და დღისით რაღაც ნისლი ჰბურავსო;

ჩვენ როცა ნავით ვუახლოვდებით,

ის არ გვიკარებს, შორს მისცურავსო.

მისი სიწმინდის შეხების ღირსი

აღარ აღმოჩნდა არცა ერთიო.

სჩანს, ჩვენი ცოდვა დიდი ყოფილა

და გვირისხდება მაღლით ღმერთიო!

ასე სტირიან წმინდა მამები,

მარხვას და ლოცვას იორკეცებენ;

აღთქმებსაც სდებენ საკანონოდა

და ღირსს მათსავე გუნდში ეძებენ.

მაგრამ არ იქნა, სანამდის ძილში

არ ნახა ერთმა ბერმა ჩვენება:

გამოეცხადა მას დედაღვთისა

და განუცხადა მაღალი ნება:

- “ამაოდ შფოთავთ, წმინდა მამებო,

არაფერი გაქვთ ღმერთთან ბრალიო.

არც ჩვენთანა ხართ თქვენ დამნაშავე,

არა ვარ თქვენზე მე გამწყრალიო.

მაგრამ მე თქვენთვის აქ არ მოვსულვარ,

სხვა არის ჩემი წმინდა ნებაო,

და თქვენგან არვის არ შეუძლია

ჩემი აქედან წასვენებაო.

ჩემ სადიდებლად რომ აუგიათ

ივერიელთა აქ ტაძარიო

და ყველასათვის შიგ შესასვლელად

მათ გაუღიათ მისი კარიო,

იქ სცხოვრობს ერთი მოხუცი ბერი,

ივერიელი გაბრიელიო,

და ნათლით მოსილს იმ ჩემ ძლიერ ხატს

იმან შეახოს მხოლოდ ხელიო,

რომ მიიტანოს და დაასვენოს

შესავალ კართან საკვირველიო,

და იმ დღიდანვე სასწაულმომქმედს

დაერქვას: “კარის ღვთისმშობელიო!”

გამხიარულდენ წმინდა მამები,

იწყეს შესხმითი წმინდა გალობა;

უვლიდენ ტაძრებს კელაპტრებითა,

გახშირდა საღმრთო ლიტანიობა;

წინ მიუძღვოდა იმათ თორნიკე

და იოვანე მცირე კრებითა,

და ივსებოდა იმათი გული

მომეტებულის ნეტარებითა.

მიიღეს ხატი და დაასვენეს

დანიშნულს ადგილს სიხარულითა

და ივსებოდა წმინდა ტაძარი

იმავე დღიდან სასწაულითა.

მაგრამ ყველაზე შესანიშნავი

იხილეს მაშინ ერთი ჩვენება,

რომლისაც მსგავსი ჯერ არ ენახათ

და არც ყოფილა სადმე ხსენება:

გამოიხატა ცაზე გვირგვინი,

ვარსკვლავებისგან გამოჭედილი,

დაადგა თავზე ივერთ მონასტერს

და გაანათა წმინდა ადგილი,

და ნათლის სხივებს აელვარებდა

დიდხანს, სანამდის არ დადგა დილა!…

შემდეგაც თურმე არა ერთგზისა

იმავე ადგილს გამოჭედილა.

დღეს ის ნიშანი კი აღარა სჩანს:

დიდი ხანია, რაც რომ გამქრალა…

უეჭველია, ჩვენს გულგრილობას

გაჰრისხებია!… ჩვენზე გამწყრალა!…

მაგრამ სულმნათსა საქართველოსას,

ღვთისმშობლობა დღეს, ერთი სიზმარი

ენახა: ქვეყნად ჩამოსულიყვნენ

ნინო, ქეთევან და თვით თამარი.

თამარს თავს ედგა ძლევის გვირგვინი

და ქეთევანსა - წმინდა მოწმობის,

ნინოს ხელთ ეპყრა ჯვარი ვაზისა,

ნიშანი დიდი ქრისტიანობის.

ზეცად აეპყრათ სამთავეს თვალნი,

საქართველოსკენ აშვერდენ ხელსა

და შეერთებით, ხმაშეწყობილად,

ჰგალობდენ ტკბილსა საგალობელსა:

- “დედაო ღვთისავ! შენი ხვედრია

ეს საქართველო დიდჭირნახული,

შეუნდევ ცოდვა!.. ნუ ააღებ ხელს,

ლმობიერებით იბრუნე გული!…

მოეც კურთხევა ზეცით, მაღალო,

და გადმოსახე ძლიერად ჯვარი,

რომ აღადგინო ქართველთა ერი,

დღეს დაცემული და ცოცხალ-მკვდარი!

მისსა მხნეობას, მისსა ზნეობას

განუმტკიცებდე აღმაფრენასა

და შენს საქებრად, სადიდებელად

ნუ დაავიწყებ ამ ტკბილ ენასა,

რომლითაც თამარ ბრძანებას სცემდა

ქეთევან მარად შენ გადიდებდა

და ნინო ძისა შენისა მცნებას

შენგან რჩეულ ერს უქადაგებდა!…”

რომ გაათავეს თურმე ეს ლოცვა,

ზეცას შეჰხედეს სამთავემ ნელა

და დაინახეს, რომ ძველ ადგილზე

გამოესახათ მათ ცისარტყელა…


1884 წ.

ისტორიული ხუთმოქმედებიანი

დრამატიული პოემა


მოქმედნი პირნი:

გიორგი გურიელი — იმერეთის მეფე.

თამარ დედოფალი — მისი მეუღლე.

ქუთათელი — მსაჯულთუხუცესი.

ნაკაშიძე — სახლთუხუცესი.

გოჩა — მგოსანი.

შიკრიკი.

მასხარა

ცირა — მოახლე.

ნიკო — გურიელი.

1) მობურთალნი

2) მობურთალნი

მობურთალები და კარისკაცები.




მოქმედება პირველი


საბურთაო მოედანი. წინ დიდი ჭადრის ხე ქვის ტახტით. იქვე მახლობლად, რიონის პირად, ოქროს ჩარდახის ცალი გვერდი მოჩანს. ხმაურობაა.


ხმა სცენის გარედან


გავარდა ბურთი!.. მარჯვედ, ბიჭებო!..

აღარ გაუშვათ მეორედ იქით!

ჰო, ჰო, ჰო, ჰო, ჰო! ცხენოსანს ერგო!

ვისაც მუხლს გერჩისთ, გამოუდექით!

შენი ჭირიმე, შენი, გურულო!

ვეფხვია!.. დასწვდა... ცხენზე შეუხტა!

ოჰ, გამოაგდო... ბრაწი ცხენოსანს!

ეყოს სირცხვილად! ხერხი წაუხდა!..

გავარდეს ბურთი!.. ნუ გააჩერებთ!

არ ვარგა ჯგლითი! რისთვის დამალეთ?

სუყველა ერთად ნუ მოაწყდებით!..

ნიკო მიუშვით! მაგას აცალეთ!


გამოსვლა პირველი


(ორი მობურთალი, დაქანცულ-დაკარწახებულები)


პირველი მობურთალი


უჰ, დედაჩემო! თავს რისთვის ვიკლავთ?

რომ აღარ არის ძალი და ღონე!..


მეორე მობურთალი


რა გაეწყობა, მეფე-დედოფალს

ნაძლევი აქვსთო, ხომ გაიგონე?


პირველი მობურთალი


მეფე მხარს იჭერს გურულებისას!


მეორე მობურთალი


დედოფალი კი ჩვენსკენ არიო...

მიტომ გახურდა ეს ბურთაობა,

თითქოს ირყევა მთა და ბარიო.


პირველი მობურთალი


უნდა ვთქვათ, რომ ჩვენ მეტნი არ ვიყოთ,

დაგვამარცხებდენ დღეს გურულები:

ხელ-ფეხსაც ერჩისთ, თვალ-ყურიც უჭრისთ

და ისე ხტიან, როგორც რომ შვლები.


გამოსვლა მეორე


იგინივე და მასხარა


მასხარა


ეჰე! ბიჭებო, აქ რას უზიხართ?


პირველი


დაღალული ვართ! მოსვენება გვსურს!


მასხარა


კურდღელს რომ ძაღლი ჩამოურჩება,

აღარვინ აჭმევს მაშინ იმ ძაღლს პურს!..

ბურთის ძაღლებო! თქვენი კურდღელიც

ის ბურთი არის, იქ მიაშურეთ!..

თუ მოედანი გურულებს დარჩათ,

რა მოგივიდესთ, აბა უყურეთ:

ვერ გადურჩებით მაშინ დედოფალს

ვეღარც ცოცხალი და ვეღარც მკვდარი!


მეორე


ჩვენ გურულები ვერ გვაჯობებენ,

ადიდოს ღმერთმა ისევ თამარი!

(ადგებიან და მიდიან)


ხმა


წავიდა ბურთი! გაშპა გურული!

ნუ გაუშვებთ, ნუ! დაუხვდით ვინმე!


პირველი (დაუხვდება წინ)


დააგდე ბურთი! ვეღარ წამიხვალ!

დამრჩი, გურულო, აქ გახლავარ მე!..


(გურული ფეხს გამოჰკრავს, დასცემს, თავზე გადაახტება და გააქვს ბურთი,

სხვები უკან მისდევენ).


მასხარა


(თვალს გააყოლებს მოთამაშეებს, მერე მობრუნდება, დაცინვით)


მიმინოსა მწყერი უყვარს,

შევარდენსა ნადირობა!

ბურთაობა დედოფალსა

და მეფეს კი სხვა გმირობა.

დედოფალიც ბურთი არის:

ყველას ხელში უვარდება;

ხან გააქვსთ და ხან გამოაქვსთ,

მაგრამ არვის უჩერდება.

ერთი მხოლოდ გოჩა არის,

როგორც ვატყობ, მისი ლელო;

მისთვის დასცლის ტრფობის ფიალს,

მისთვის უნდა სადღეგრძელო;

მაგრამ თურმე სხვა ყოფილა

ხასიათი მგოსნებისა:

ყურმოჭრილი ყმა ყოფილან

უნაყოფო ოცნებისა.


გამოსვლა მესამე


იგივე და სახლთუხუცესი


სახლთუხუცესი


ოჰ, შენ აქა ხარ?


მასხარა


არა, ბატონო!

აქ არ გახლავართ! მიგულებდეთ შორს!..


სახლთუხუცესი


ვიცი, რომ სული ჯოჯოხეთშია,

მაგრამ აქ ვხედავ შენს მასხარა მძორს.


მასხარა


ჯოჯოხეთისკენ ის იყურება,

ვისაც რომ უჭრის ეშმაკზე თვალი

და შეუძლია, რომ გაარჩიოს:

“ეშმაკისაა თუ ჯორის კვალი?”


სახლთუხუცესი


ისე ახსენებ მაგ ეშმაკის კვალს,

თითქოს გინდოდეს, რომ შეუდგე მას!


მასხარა


დიახ, ამ ქვეყნის ქუდი რომ მხურავს,

მეც უნდა ავყვე საზოგადო ხმას;

თორემ, თქვენც იცით, მგოსნის არ იყოს,

ვინც ქვეყანაში გამოერჩევა,

აითვალწუნებს უმრავლესობა

და კურთხევის წილ ეძლევა წყევა.


სახლთუხუცესი (ამოოხვრით).


ეჰ, ჩემო ძმაო! გვიანღა არის

ჩვენთვის მაგ ჭკუის გამოკიდება!

მოხუცი აქ რომ ჩანგურს ისწავლის,

ის საიქიოს გამოადგება.

ჩვენ ჩვენი პური მოგვიჭამია!

როგორც გვიწირავს, ისევე ვწიროთ:

პირზე ღიმილი ნუ მოგვშორდება,

მაგრამ იმავ დროს გულში ვიტიროთ,

რომ მოვიოხოთ გულის ტკივილი,

ქვეყნის დაცემით გამოწვეული,

და თან ვიგლოვოთ მეფე გიორგი

სულ სხვა ქცევის და საქმის ჩვეული.

(სიჩუმეა)

ნეტავი შენ, რომ, როგორც მასხარას,

რაც რომ გულში გაქვს, გათქმევინებენ!


მასხარა


და ნაცვლად ყველა მედიდგულება:

ხან დამცინიან, ხან მაგინებენ!..

მწარე ლუკმაა ხუმარას ლუკმა!

სანაღველ-ცრემლო ჩვენი ხელობა

ყველას ჰგონია და ეგონება

ჭკუის სიმცირე და სულელობა.


სახლთუხუცესი


კი, მაგრამ როცა თქვენი ხუმრობა

იქ გასჭრის, სადაც სხვა ვერას ჰბედავს,

თავმოყვარება რას გეუბნებათ

და თქვენი ჭკუა მაშინ რას ხედავს?


მასხარა


ოჰ, ვერ დავფიცავ! ეგ წამი არის

გვირგვინი ჩვენის თავმოყვარების,

დამავიწყარი გადასულ ტანჯვის,

ქვა ოთხკუთხედი ტკბილ ნეტარების.


სახლთუხუცესი


მაშ, ნეტავი თქვენ! და ჩვენ რაღა ვქნათ

სასახლის კარზე, დარბაისლებმა?

ერთიმეორის წახედვით უნდა

ისე ვიზმუვლოთ, ვით მგლებში მგლებმა.

გრძნობა და ზრახვა უსიტყვოდ გულში

უნდა ჩავიკლათ და ჩავიმარხოთ,

უმანკოებას ცილი შევწამოთ

და საქები რამ ურცხვად დავძრახოთ!

ეს მხდალი კრძალვა და მორიდება

სასახლეების ყველგან წესია

და სათვალთმაქცო ეს ცრუ კანონი

დროთ მტარვალობას დაუთესია!

მე გამიზრდია მეფე გიორგი,

მე ვიყავ მისი ერთგული ლალა,

მაგრამ, პირდაპირ რომ ვამხილო რამ,

არ მაქვს უფლება!.. არა მაქვს ძალა!

მაშინ, როდესაც იქ ქართლ-კახეთი

ბურთივით გააქვს სასტიკ შაჰ-აბაზს,

ბატონი მეფე, ცოლის ამყოლი,

თვალ-გულს აყოლებს აქ ბურთაობას.

და იმერეთი, ეს ქაჯთა მხარე,

როს გარყვნილების მორევში სცურავს,

მეფე გიორგი კი ლხინს ეძლევა

და თავი მოსწონს!.. ზედ ქუდიც ხურავს!

რა დაემართა, ნეტავ ვიცოდე?

რამ შეუცვალა მამაცი გული?


მასხარა


მე ამას ვფიქრობ, რომ ჯადო მისცეს...

დედოფლისაგან არს მოხიბლული!

მაგრამ გოჩა კი ასე ამტკიცებს:

სულ ტყუილია ჯადო-ქარიო!

ცოლს შეუძლია, თუ ლამაზია,

ისეც მოხიბლოს სუსტი ქმარიო!


სახლთუხუცესი


მაგას მეც ვფიქრობ და, სანამ თამარს

დარეჯანის დღეს არ დავაყენებთ,

არ დაბრუნდება წაღმა ბორბალი,

ვერც გავიხარებთ, ვერც მოვისვენებთ.


მასხარა


სუ! ვიღაც მოდის!


შიკრიკი (სახლთუხუცესს).


მეფე გიბრძანებსთ!


სახლთუხუცესი


განა გათავდა თამაში ბურთის?


შიკრიკი


დიახ, ბატონო, და გამარჯვებაც

იმერლებს დარჩათ, როგორც ყოველთვის.


სახლთუხუცესი


ასზე ათასი რომ მიიყვანოთ,

გაიმარჯვებენ, რაღა თქმა უნდა!

თუ გურულებიც თქვენდენი იყონ,

დაგეყრებოდათ თავს ქვა და გუნდა!.. (მასხარას)

შენ აქ დარჩები?


მასხარა


მაშ სად წავიდე?

ბარემ დაღამდეს და მერე წავალ.


სახლთუხუცესი


გოჩა თუ ნახო, ასე უთხარი,

რომ შემოვიდეს ჩემთან ჩუმად ხვალ. (გადის)


მასხარა


მიკვირს, რომ მეფემ ეს ნაკაშიძეც

ცოლის ბრძანებით არ მოიშორა!..

ნუთუ თამარმა, შორს გამჭვრეტელმა,

ჯერ ორგულობა ვერ შეატყო რა?

მაგრამ ჯერ ან კი რა საჩქაროა,

ხომ შეიტყობენ, როცა იქნება...

მაგრამ, თუ დაგვრჩა ჩვენ გამარჯვება,

და, რასაც ვფიქრობთ, ღმერთმა ინება...

ჰმ, მარა, არა! გული თუ გატყდა,

შესაძლებელიც აღარა სჯერა!..

ეჰ, ცდა ხომ ბედის მონახევრეა?

ერთიც ვცადოთ ჩვენ ბედისა წერა! (გადის)


გამოსვლა მეოთხე


მგოსანი


(გამოდის ფიქრით მოცული და რაღაცას კითხულობს)


“მე ვარდი ვარ, ვარდი, გულსხივოსანი,

მსურს ბულბული მოჭიკჭიკე, მგოსანი,

გრძნობით, ჭკუით, სულით პატიოსანი,

მეტს რას ეტყვის იმას მანდილოსანი?

მე ია ვარ, ია ნაზად დახრილი,

მენატრება იადონი ხმატკბილი,

ყოვლად სრული, ბუნებით შემკობილი!

მეტს რას ჰკადრებს ხორციელად შობილი?

ზამბახი ვარ, საწალკოტო, სუნნელი!

ის - მებაღე უცხო ცეცხლის ამგზნელი;

მე - სნეული, ის - მკურნალი დამხსნელი!

მეტს რას იგრძნობს მოტრფიალე მზებნელი?

ტრფობის წიგნში ვინც ჩამწერა... მისია,

ვინც სევდების გულში ჯარი მისია,

მისი ვარდი, თაიგული, მის ია

არ ერგება სხვას... მისი და მისია!”

კიდევ ლექსები! რას ამტეხია?

მიკვირს, ჩემთვისაც რომ მოუცლია...

მაგრამ, ეტყობა, ტრფობის ფიალა

ჯერ კიდევ სრულად არ დაუცლია.

ქალი ვერ იტანს კაცისგან უარს,

მით უფრო, როცა თავმომწონეა;

თავმოყვარებით გატაცებულსა

უბრალო ჟინი ტრფობა ჰგონია!

ხუთჯერ გათხოვილს ქმრის სიცოცხლეში

საყვარლად სხვებიც ვინ არ ჰყოლია?

წმინდა მოძღვარიც მის უწმინდურ გვამს

საჯოჯოხეთოდ გადაჰყოლია.

ხანიც ვერ უკლავს ბიწიერ სურვილს:

რაც დრო გამოდის, უფრო მხურვალებს!

მაგდალინელურ სიამოვნებას

დღეს მთელი ქვეყნის ბედს ანაცვალებს!

(დაფიქრდება)

ეჰ! დარეჯანის გაზრდილ-გაწვრთნილი

უნდა მის კვალსვე გამოვუყენოთ,

რომ დაცემული ჩვენი ქვეყანა

ეგებ მით მაინც წამოვაყენოთ.

მაგრამ სიფრთხილე გვმართებს სხვაგვარი.

სახლთუხუცესის არ მაქვს იმედი:

იქ შეთქმულება ნაყოფს ვერ მისცემს,

სადაც არიან ორ-სამზე მეტი.

არა! დღეს სწორედ უნდა გადაწყდეს (გაიხედავს)

ჩვენი იმედი და ბედისწერა!

ჩემი ნათლულიც აგერა მოდის,

მიმახარობლებს კარგ რასმეს, მჯერა.


გამოსვლა მეხუთე


იგივე და ცირა


მგოსანი


ჩემო ნათლულო და შვილობილო,

სანდოვ გულისა, ჭკვიანო ცირა!

ჩვენი უმანკო ბატონიშვილის

ვერ გაიგე რა? არა იცი რა?


ცირა (თვალცრემლიანი)


ოჰ, როგორ არა: ჩემი დობილი

და დედაჩემის ძუძუთ გაზრდილი

უდაბნოშია გამომწყვდეული,

ვით ცის და ქვეყნის შემცოდე შვილი.

იქ იტანჯება და გულისპასუხს

ვერ მიზიარებს მე მეგობარი

მაშინ, როდესაც დედამისსა ჰქმრობს

რჯულის გამტეხი იმისი ქმარი.

რისთვის გასწირეს? რათ გაიმეტეს?

ვისთან რა ჰქონდა დანაშაული?

ოჰ, გამწირველო შენი სისხლ-ხორცის,

თამარო! იყავ ღვთისგან წყეული!..


მგოსანი


ჩემო ნათლულო! უნაყოფოა

შენი ტირილი და ეგ გოდება!..

იმას რას არგებს აქ რო ვიგლოვოთ?

დღეს თუ ხვალ, ვიცი, ის იქ მოკვდება.


ცირა (შეჰკივლებს)


როგორ, მოკვდება? მაგას რას ამბობ?

გაგიხმეს ენა, ღვთისგან წყეულო!..


მგოსანი


მოჰკვლენ და მოკვლაც ისე ჩაივლის,

როგორც სიზმარი რამ უჩვეულო.

ეჰ, ჩემო შვილო! ჯერ შენ რა იცი

ამ ჩვენი ქვეყნის გამოცანები!

უსამართლობას რამდენი შერჩა,

ვინ მოსთვლის, მსხვერპლი მაგისთანები!


ცირა


შეიტყვე რამე?


მგოსანი


არა!.. ეს ვიცი,

რომ დედოფალი ვერ გაიხარებს,

სანამ არ მოჰკლავს და გენათელიც,

ვით მეგობარი, ხელს დააფარებს.


ცირა


ნუთუ გამოხსნა არ შეიძლება?

არა არის რა საშუალობა?

უნდა დამიწდეს ასე უდროოდ

ჩემი თალიკოს ყმაწვილქალობა?

არა, მგოსანო, არა, არ მჯერა!..

მაშინ ქვეყანაც რა იქნებოდა?

და თვით სამოთხე ნათელმიხდილი

ჯოჯოხეთივით აეგზნებოდა!..

ექნება რამე მაგას სახსარი,

უნდა მოვძებნოთ!.. უნდა ვიპოვოთ!

ზეცას შევტიროთ, ქვესკნელს ჩავკვნესოთ,

ვუთხრათ ქვეყანას და ღმერთსა ვთხოვოთ!..


მგოსანი


ერთადერთიღა საშუალება

ჩვენ დაგვრჩენია... მაგრამ ჯერ მითხარ:

იმას რომ შენი თავი შესწირო,

არ დაინანებ? ამაზე მზად ხარ?


ცირა


მაგას რას ამბობ? თვითონ არ იცი

განა, რა არის მეგრელი ქალი?

რაღა გააქრობს, თუ რომ მის გულში

ერთხელვე გაჩნდა ნამდვილი ალი.

გულს შენახორცი, სულზე ტკბილია

ის დედიჩემის ძუძუთ გაზრდილი;

იმისთვის ტანჯვა — სიხარულია!..

მკვდრეთით აღდგომა — მისთვის სიკვდილი!


მგოსანი


რა საჭიროა შენი სიკვდილი?

კმარა, თუ მოვკლავთ თამარ დედოფალს!

მით გამოვიხსნით მაშინ თალიკოს

და თანც მოვისხამთ მთელის ქვეყნის მადლს.


ცირა


ქვეყნის მადლს?


მგოსანი


დიახ! შენა გგონია,

რომ მან გასწირა მარტო თამარი?

თუ არ იმისგან, მაშ ვისგან არის

ჩვენი ქვეყანა დღეს ცოცხალ-მკვდარი?

დიდი ხანია, ლეჩაქის ნაცვლად,

ეშმაკის ქსელი მას თავზე ხურავს

და იმერეთი, მისგან გარყვნილი,

დღეს ბოროტების მორევში სცურავს!

მეფე, მთავრები და ერისთვები

მან შეახეთქა ერთმანეთს ყველა,

რჯულს გადუყენა სამღვდელოება

და არსად არის იმისგან შველა.


ცირა (შემკრთალი)


ეგ განა მარტო ქალის ბრალია?

რად აბედვინებს მაგოდენს ქმარი?


მგოსანი


რად აბედვინებს? ჰმ, რომ იცოდე,

რა კაცი იყო ადრე მთავარი!

შენ ნუ გგონია, რომ მას თალიკო

არ ჰყვარებოდეს, მისთვის გაეშვას,

ან სიყვარულით შეერთოს თამარ!

მისი გონება მისდევდა სულ სხვას!

მაგრამ წაუხდა მისი განზრახვა

და ისე არის დღეს მოხიბლული,

რომ აერია წრფელი ზრახვები

და გადუბრუნდა უეცრად გული.

და თუ თამარი აღარ ეყოლა,

ის ისევ ძველ გზას დაუბრუნდება!

გამობრუნდება თალიკოს ბედი

და ჩვენც აღდგომა გაგვითენდება.


ცირა


ნუტავ თუ მართლა?


მგოსანი


განა ეჭვი გაქვს?

მისი სიკვდილი ჩვენ გამოგვიხსნის.


ცირა (თავისთვის)


თალიკოს ვნახავ ისევ ბედნიერს,

ამისრულდება ნატვრა დიდი ხნის (მგოსანს),

მაშ, გზა მიჩვენე და მიმასწავლე! (დაფიქრდება)

ეჰ, ვიცი!.. ვიცი! ახლა მეც მივხვდი:

მივეპარები ამაღამ მძინარს

და ჩემი ხელით მას სულს ამოვხდი... (აღტაცებით)

ღმერთმა მაგონა! აბა, ნათლიავ!

უნდა მიშოვნო ერთი ხანჯალი!


მგოსანი


დაწყნარდი, შვილო! სუსტსა ქმნილებას

შენ სავაჟკაცო ვინ მოგცა ძალი?


ცირა


მაშ საწამლავი?


მგოსანი


შენ რომ არა ხარ

არც მერიქიფე, არც მზარეული?

რაში ჩაუყრი? არა, სხვაგვარად

უნდა ეს საქმე მოხერხებული.

იცი, რას გეტყვი: - შენ ხომ გინახავს

ბურთში განთქმული ნიკო გურული?

ვინ დასთვლის, მისთვის რამდენ ლამაზ ქალს

ასძგერებია უზომოდ გული?!

მაგრამ ის, თურმე, მხოლოდ ერთს ეტრფის,

ის ერთი არის მისი სურვილი,

და მისგან სულდგმულს იმისთვის უნდა

მისი სიცოცხლე, მისი სიკვდილი.

შენ რათ სწითლდები? ვიცი, ის ერთი

შენა ხარ! - ჩემთან რისა გრცხვენია?

ლამაზისაგან ლამაზისადმი

ნამდვილი გრძნობა კარგი ძღვენია!

თუ მართალია, რომ სიყვარული

შენი ედება და გულს უმსჭვალავს,

შენ შეგიძლია იმას მიანდო

საიდუმლო რამ, და ის დამალავს.

შენი სურვილის ამსრულებელი,

ის მიიყვანე შენს მაგიერად

და თამარს გულში ჩაურჭობს მახვილს

უფრო გაბედვით, უფრო ძლიერად!


ცირა (შემკრთალი)


კი, მაგრამ ის ხომ დაიღუპება

და მე ვიქნები მასთან უპირო!

არა, ისევ მე... მე დავიღუპო!

მე უნდა ჩემი თავი გავწირო!


მგოსანი


შენ ვერ შეიძლებ, საქმეს წაახდენ!

ის მოახერხებს... იმას აცალე.

ჩუმად მოჰკალით და, თუ გაიგონ,

მაშინ შენს თავზე გადაიბრალე.


ცირა


მაგას კი ვიზამ.


მგოსანი


სუ, არ აჩქარდე!

სიფრთხილე გმართებს მოაზრებული.

უცები არის და გონმიხდილი

კაცი უზომოდ აღელვებული.

ჯერ დაიმშვიდე გული და მერე

ისე გაენდე იმ შენს სასურველს!


ცირა


ნუღარას ეჭვობ! თალიკოს ცრემლი

და მისი მადლი მომიმართავს ხელს. (გარბის)


მგოსანი (მარტო)


ნუთუ მას, ვინც ეს ჩვენი ქვეყანა

საოცრად გარყვნა და დაამცირა,

პასუხს მიაგებს სამაგიეროდ

ერთი უბრალო მოახლე, ცირა?!

ღმერთო ძლიერო, კურთხეულ იყოს

შენი ძალა და შენი განგება!

შენა ხარ ჩვენი გულთამხილავი,

შენ გშვენის ქვეყნის ქებათაქება!


ფარდა


მოქმედება მეორე


(მდიდრულად მორთული დედოფლის საკუჭნაო)


გამოსვლა პირველი


სამკაულებით აჭურვილი დედოფალი და ცირა


თამარი

ცირა!


ცირა


ბატონო?


თამარი


ნახე?


ცირა


მივეცი!


თამარი


რომ წაიკითხა, არა გითხრა რა?


ცირა


მე რას მეტყოდა, მხოლოდ უბეში

ჩაიდვა, ჩუმად გულთან მიიკრა.


თამარი


ვინ იყვნენ მასთან?


ცირა


მარტო დამიხვდა;

რაღაცა ლექსებს იზეპირებდა

და აღტაცებულს სახეს შევნიშნე,

რომ უჩვეულო რამ აკვირვებდა.


თამარი


რა ლექსი იყო, ყური ვერ მოჰკარ?


ცირა


მხოლოდ ორ სიტყვას “ვარდსა და იას”.


თამარი (სიამოვნებით)


კარგი! რომ მოვა, შემატყობინე

და ნუ დასტოვებ განის კარს ღიას.


თამარი (ცირა მიდის)


(დიდხანს დადის აღელვებული, სარკეს იღებს ხელში, თავის სახეს ეკეკლუცება. მერე სიამოვნების ღიმილით და თავმოწონებით ამბობს)


როგორც რომ მთვარე თხუთმეტის დღისა,

ვეღარ შემძენი სინათლის კიდე,

მისცურავს ცაზე სხივმომფინარე

ამპარტავნებით კიდითი-კიდე,

ისე შვენებაც ჩემი სრულქმნილი

ერთსა წერტილზე შეჩერებულა,

მაგრამ ჯერ კიდევ მისი დიდება

და სხივოსნობა არ დაკლებულა!

ხანიც ვერ შესცვლის... არ გამრუდდება

ჩემის შვენების ხაზი, ეს მჯერა,

და სიკვდილამდე ხარკად მექნება

თვით ცის და ქვეყნის გულისა ძგერა!..

ტრფობის სურვილით გარშემობურვილს,

თაყვანისცემით მმონებს მთავარი!..

მსოფლიო კრების დაკანონებულს

აღთქმას ჩემთვის სტეხს თვით მღვდელმთავარი!

მხიბლავი ჩემი ორკეცი ძალა

ხილულთ აბრმავებს, ბრმას უხელს თვალებს;

წაღმას უკუღმა, უკუღმას წაღმა

თითისტარივით შეატრიალებს.

შორს გამჭვრეტელსა ბრძენსა გენათელს

ჩემზე ზრახვებმა აუბეს თვალი...

დააგმობინეს წმინდა წარსული

და დაავიწყეს ტკბილმომავალი.

მჭერმეტყველებით სახელგანთქმულსა

ლევან დადიანს, ტკბილმოუბარსა,

ენა ებმოდა, რომ შემომჭვრეტდა

ვით საოცნებო რამ ზენაარსსა.

თვით ბაგრატ მეფე, ის უსინათლო,

ისე ჰხედავდა ჩემსა შვენებას,

ვით თვალხილული ძილში ჰხედავდეს

დილის რიჟრაჟსა და გათენებას.

ეს გურიელიც, მოუსვენარი,

სახელგანთქმული, ვეფხვი, ლომგული,

დღეს მოკამათედ ჩემის სურვილის,

ლეჩაქის ყურზე მყავს გამობმული...

მაგრამ მგოსანი, ის უგვარტომო,

ის უხარისხო ვიღაცას შვილი,

ვით უკვდავების წყარო, მიზიდავს

და ვერ მომიკლავს მწყურვალს წყურვილი!

ის ერთი მხოლოდ... მხოლოდ ის ერთი

ჩემსა სურვილებს უკუუდგება...

სულ სხვა ჰანგზე ჟღერს იმისი ჩანგი,

სხვა არის მისი ქებათაქება!

ცოცხალ თამარის, იმის წინ მდგარის,

თანაგრძნობითა არ იმსჭვალება

და იმ თამარსა, გამქრალსა, მკვდარსა,

წარმოდგენილსა ეტრფიალება!

ჰმ!.. არა მჯერა! ეგებ ცბიერობს:

ყველას თვალს უხვევს... თავს ისულელებს

და იმ თამარში მხოლოდ ამ თამარს

აღმაფრენითა იხორციელებს?

ნეტავ თუ მართლა?! მაგრამ რას ვამბობ?

განა ვერ ვხედავ მის გულგრილობას?

გადუცდენელად გულის სამზღვრისა,

გონება უჭრის მხოლოდ ზრდილობას.

და ყურს არ უგდებს ის არც ჩემ თრთოლვას,

არც ამ თვალების ელვარებასა

და არც მისგანვე ცეცხლშეკიდებულ

ბროლის გულ-მკერდის მღელვარებასა!

ნაცვლად პასუხის, იმის სახეზე

მე შემინიშნავს რაღაც ღიმილი,

თითქოს ჯოჯოხეთს ესწავლებიოს

გულის ისარი, სულის სახმილი!..

ოჰ, თუ შემეძლოს მაშინ მე მისი

ქვეყნად გაქრობა, გაცამტვერება,

არც სულს და არც გულს, არც აქ და არც იქ

აღარად უნდა სხვა ნეტარება!!

მაგრამ ზოგჯერაც იმავ სახეზე

სხვაც ეხატება რაღაც ღიმილი,

და გულს მიბრუნებს შეურაცხყოფილს,

ვით სამკურნალო, ციური, ტკბილი.

დავკარგე ძალა!.. დღეს მონაღა ვარ

ორ ღიმილ შუა გამომწყვდეული:

ორად იყოფა მთელი არსება,

ორად მეპობა სული და გული!..

მიყვარსა და მძულს, მძულსა და მიყვარს,

მსურს დავიმონო!.. მსურს დავემონო!

სული გადმომცეს, სული გადავცე...

რომ შევიწონო და შევეწონო!


გამოსვლა მეორე


იგივე და ცირა


ცირა


გოჩა გიახლათ!


თამარი


შეატყობინე,

რომ მას ნება აქვს ჩემთან შემოსვლის. (ცირა გადის)

ვნახოთ, ამ თამარს თუ იმ თამარში

ჩემ გვერდით მყოფიც გულგრილად გასცვლის.

ჩუ! გულმა იგრძნო... ახლოა... მოდის,

მისი ფეხის ხმა ყურს ტკბილად ესმის!

გაქვავდი, გულო! არ წაგცდეს, ენავ,

ნაწარმოები სუსტი გულისთქმის!


(დაავლებს წიგნს ხელს და ვითომ გატაცებით ჰკითხულობს)



გამოსვლა მესამე


(მგოსანი შემოდის წყნარად და შორიახლოს დგება მოწიწებით.

თამარი დიდხანს ყურადღებას არ აქცევს)


მგოსანი და თამარი


თამარი


აქა ყოფილხარ?.. თუ ვერ შეგნიშნე,

მიზეზი შენ ხარ! მე ნუ დამდებ ბრალს:

ამ უკანასკნელს შენს ლექსთა კონას

ვეღარ ვაშორებ ვერც გულს და ვერც თვალს.

დიდი ხანია, — რუსთველის შემდეგ

აღარ გვინახავს მსგავსი ლექსები:

მკითხველსაც ისე ააფრთოვანებს,

როგორც წერის დროს თვით შენ ეგზნები...

სიტყვა აზრს თანხმობს, აზრი ლექსთწყობას,

ყველა კი ერთად — სულსა და გულსა,

და წამკითხველი დამწერს უჯერებს,

ვით წინამორბედს და მოციქულსა!


მგოსანი


გმადლობთ, ბატონო!.. ღირსი არა ვარ!

მე არ შემფერის ეგზომი ქება,

და მაგას ჩემზე გათქმევინებსთ თქვენ

ჭკუის და გრძნობის მხოლოდ უხვება!

თუ არ ვიცოდე, რომ დაცინებას

ჩემებრ დაბალზე თქვენ არ იკადრებთ,

სხვას ვიფიქრებდი, რადგანაც თვით ლომს

შეუხამებლად კატას ადარებთ:

მგოსანსა შობილს დიდებულ დროში

და სანეტაროდ მაღლით გამსჭვალულს,

როგორ ადარებთ საბრალო მღერალს,

საერო კვნესით მარად გულმოკლულს?

სამხიარულო, სალხინო ხმებით

სამოთხით იყო რუსთველის ქნარი,

და ჩემი მხოლოდ სამარის კარზე

ჟღერს... ის ჟღერაა მოთქმა და ზარი...

და, თუ ხანდახან, ათასში ერთხელ,

სამხიარულოც წამცდება რამე,

ეს ჭირისუფლის ღიმილი არის,

მხოლოდ წამითი... მოკლე სიამე!


თამარი


კი, მაგრამ აქ ხომ ტკბილი ოცნება

შენც იქ მიგაფრენს; გადაგაქვს ქნარი

და რუსთველივით შენც ტრფობის საგნად

გამოგისახავს დიდი თამარი?

სხვადასხვა დროის დიდი მგოსნები

ეკამათებით ერთსავე ორი,

თუმც სარბიელი შენი და მისი

სხვადასხვა არის — ვერ თანასწორი!

მის შთამგონებელს, ზეაღმტაცებელს

თვალით უჭვრეტდა რუსთველი თამარს,

და შენ კი მხოლოდ ოცნების ძალით

ახორციელებ მას, გამქრალს და მკვდარს.


მგოსანი


მაგას რათ ბრძანებთ, აბა, ბატონო?

განა თამარნი ქვეყნად კვდებიან?

საუკუნიდან საუკუნეში

ისე, ვით მთვარე, გაახლდებიან.

მხოლოდ სიკვდილის შემდეგ იწყება

მათი სიცოცხლე დაუვიწყარი

და სათაყვანოდ სამარადისოდ

საერო გულის ეღებათ კარი.

მეცა ყოველ წამს თამარი სათნო

თვალწინ მეხატვის გაბრწყინვებული,

იმის გამო მაქვს სულისკვეთება

და მისთვის მიძგერს სიწმინდით გული.

ის არის ჩემი წმინდა წმინდათა,

ჩემი სულისდგმა, ჩემი გულისთქმა,

ჩემი არსების გამასპეტაკი...

წმინდა მირონი და აიაზმა.


თამარი (წყენით)


ნეტავ მგოსნები რა ქმნილება ხართ!

რისგან ხართ მაგრე ახირებული?

თვალსა არიდებთ ამოსულ მთვარეს

და ჩასულ მზისთვის გიღელავსთ გული!

უკუუდგებით დღევანდელ ნათელს,

ოცნებით ანთებთ გამქრალსა ლამპარს,

ნამდვილსა სტოვებთ უყურადღებოდ

და გულს აყოლებთ გადასულ ზღაპარს.

საკვირველია! ბრმას, უგზო-უკვლოს,

გარდაქცეულსა სმენად, ქვეყნის ხმას

მგოსანიც ჰმონებს და მის ცრუ ჰანგზე

აყოლებს აზრს და მაღალ გულისთქმას.


მგოსანი


აგრე რომ გახლდეს, ჩემო ხელმწიფევ,

ქვეყნის წინსრბოლა შეჩერდებოდა,

და უგნურება დღევანდელი დღის

ხვალის კანონად დაიდებოდა!

მაგრამ ღაღადი და ამბოხება

გაურჩეველად ქვეყნად არ რჩება:

მართალი მხოლოდ ფეხსა იკიდებს

და სიზმარივით ტყუილი ქრება...

ვითარცა პეტრე, ღვთის უარმყოფი,

ერთმა მამლის ხმამ გამოაფხიზლა,

ისე აფხიზლებს ხალხსაც მცირე რამ

და ის მცირეა მგოსნობის ძალა.

და ნუ იფიქრებთ, რომე მგოსანმა

სხვისი აყოლით ჩანგი აჟღეროს

და მისი გული ძალდატანებით

შეათამაშოს და ააძგეროს!


თამარი (ნაღვლიანის ღიმილით)


მაგას მეც ვხედავ და ეგ სიტყვები

გულსა ხვდებიან მწარე მახვილად!..

ეჰ, თავმოყვარევ ადამიშვილო!

სხვისი საძნელო რად გიჩნს ადვილად?

(ხანგრძლივი სიჩუმისა და მღელვარების შემდეგ, თავისთვის)

მეტს ვეღარ ვიტან!.. ეს ყურს არ უგდებს

კრძალვით წარმოთქმულ სიტყვებს გადაკრულს!

ვეტყვი პირდაპირ!.. ხვალის იმედით

თავმოტყუება რას არგებს ბედკრულს! (მგოსანს)

მკურნალო! გრძნობით გონებამიხდილს,

ბუნებააღძრულს მხედავ, ვარ ავად

და სჯობს ერთმანეთს გული გავუხსნათ,

ვუთხრათ, რასაც ვგრძნობთ დაუფარავად.

კმარა ამდენი მალულობია...

გეყოფა თავის მოკატუნება!..

გონება შენი კერპად რომ ურჩობს,

მაღალი გრძნობა რას გეუბნება?


მგოსანი (გაკვირვებით)


მე, დედოფალო...


თამარი


სსუ! იქ არ არის

არც დედოფალი და არც მსახური,

სადაც სხვა ძალა გახელმწიფებდა,

უფრო ძლიერი, ვიდრე მეფური.

პასუხს მოითხოვს შენდამი ჩემის

ბუნების თრთოლვა და მღელვარება

და შენგან მხოლოდ ეძლევა ოდენ

მწარე ღიმილი და მდუმარება.


მგოსანი


ბატონო...


თამარი


ბანზე ნუ აგდებ სიტყვებს:

შემამკობელო ქვეყნის და ცისა,

ნუთუ არ იცი, თუ რაა გული

ტრფობით გამსჭვალულ დედაკაცისა?


მგოსანი (დაფიქრდება, თავისთვის)


მართალი მითხრა: კმარა ამდენი

ჩემგანაც თავის მოკატუნება,

ვეტყვი პირდაპირ, დაუფარავად,

რასაც კი გული მე მეუბნება.

არ შემარჩენენ, ვიცი, სიმართლეს:

ძნელია ქალის შურისძიება,

მაგრამ ოდესმე მოსალოდნელი

რაც არის, სჯობს, თუ დღეს გათავდება!

(თამარს გამბედავად).

ვწუხვარ, რომ ჩემგან თქვენ ვერ მოისმენთ

მისთანა პასუხს, როგორსაც ელით,

მაგრამ, რასაც ვგრძნობ, სჯობს, აღვიარო

აწ თქვენ წინაშე გულის სიწრფელით:

გნებავსთ შეიტყოთ ჩემგან, რა არის

შეყვარებული დიაცის გული?

სასუფეველი და ჯოჯოხეთი,

გრძნების კავშირით შეერთებული;

საუნჯე რამე ავის და კარგის

უმეტნაკლებო, ამოკრებული;

თვით უკვდავების წყარო-ნექტარი,

ნაღველ-სამსალით გამწარებული;

მხიბლავი ძალა, ანდამატური,

თავში საამო, ბოლოში მწარე;

წამ-ერთ — აკვანი სიხარულისა,

ხანგრძლივ — კუბო და ცივი სამარე.


თამარი (გაოცებით)


თუ მართლა ამბობთ მაგას, მგოსნებო,

სხვაგვარად რათ ჟღერს, მაშ, თქვენი ქნარი?

სჩანს, სიცრუეა თქვენი სალმუნი

და თქვენ ყოფილხართ კაცთ მატყუარი!

თქვენ არ უგალობთ ქვეყნად სიყვარულს,

ვით სასუფევლის ძალას რამ ზენას,

და მიწისშვილთა, თქვენგანვე ცდენილთ,

უცნაურ ძალით უხიბლავთ სმენას?!


მგოსანი


ჩვენ რო ვუგალობთ, ის სხვა გრძნობაა:

რუსთველებრივი, ტარიელური!

ის ნუ გგონიათ თქვენ გულის ფხანა

საყოველთაო... ყოველდღიური.

მხოლოდ რჩეული ცისა და ქვეყნის

აღმაფრენითა იმას მისწვდება,

და დანარჩენი უმეტესობა

იმ ძალს ვერ იგრძნობს, ისე მიწდება.


თამარი (გატაცებით)


მაშ თუ მაგრეა, იმა ციურ ნიჭს

რო დაეძებდეს აქ მიწიერი,

რაღად ამტყუნებს გაუკითხავად

უსამართლო და უგნური ერი?

რომ სიყვარულსაც დავუხშოთ გული,

სხვა რაღა გვრჩება აქ ნეტარება?

კაცი მაშინ გრძნობს მხოლოდ სიცოცხლეს,

როცა ისრულებს, რაც ენატრება.


მგოსანი


ჰმ... დედოფალო! მესმის მაგ სიტყვის

ჭახრაკული რამ მშვენიერება,

მაგრამ, პასუხი რო მოგახსენოთ,

იქნება მეტი კადნიერება

და ვეღარ ვბედავ...


თამარი


სთქვი! ნუ დაჰფარავ,

გინდ იყოს ჩემი გმობა... ყვედრება!

აქ დედოფალი დღეს აღარ არის

და მხოლოდ ქალი გესაუბრება...


მგოსანი


თქვენი ნებაა!.. ვინ ჰგმობს სიყვარულს,

მოპოებულსა აღმაფრენითა?..

ჰკიცხავენ მხოლოდ ცუდად მოხვეჭილს:

ქვეყნის ცრემლით და სისხლთა დენითა.

(გაჩუმდება და თავს ჩაღუნავს).


თამარი (ნაღვლიანის ღიმილით)


ჰმ... მიკვირს: კაცი შორს გამჭვრეტელი

ახლომახლოზე რისთვის იხვევს თვალს?

ამ იმერეთის ამბოხებაზე

ნუთუ, მგოსანო, შენც მე მადებ ბრალს?

როცა ზღვა ჰღელავს, ნავ-ჭურჭლებიცა

მათ უნებურად ექანებიან...

ხალხიც ისეა: თუ რომ მღელვარებს,

კერძო პირებიც აეგზნებიან.

იმავ თავიდგან იმერთა მხარე

ბუდე ყოფილა არეულობის,

სარბიელი რამ გაუტანლობის,

მოღალატობის და ორგულობის.

არავისა სწამს აქ სისხლ-ხორცობა,

ღვთისაც არა აქვთ გულმართლად შიში!..

გონება — მეტად, გრძნობა — ნაკლებ, ერს

ახელმძღვანელებს სულ ანგარიში!..

მე იმერელი ქალი არა ვარ,

რომე უარვყო ჩემი ბუნება,

და ცხოვრებაში ისე ვიქცევი,

როგორც ეს გული მე მეუბნება

შენ რომ წეღან სთქვი, მეც იმ სიყვარულს

ვეძებ და ვეძებ თავდადებულად...

მხოლოდ ისა მრწამს ჩემის არსების

სახელმძღვანელო უმაღლეს რჯულად;

და თუ აქამდე ვერ მიპოვია,

დამნაშაობად რისთვის მეთვლება?..

პეპელა სანამ ყვავილს ნახავდეს,

მყრალ ბალახებსაც თავსა ევლება!

არც ერისთავი, არც გენათელი,

არც გურიელი, არც დადიანი,

არც ბაგრატ, მეფე იმერეთისა,

ის უსინათლო და შავდღიანი,

და არც სხვა ვინმე ჯერ მამაკაცი

არ შემხვედრია, რომ მსურს, მისთანა!..

და თავისთავზე მდარე მამაკაცს

ქალი საყვარლად იწამებს განა?!

მაგრამ მის შემდეგ, რაკი, მგოსანო,

მე შენ შეგნიშნე და გაგიცანი,

გრძნობა-გონებამ, ორივემ მითხრა,

რომ შენ ხარ ჩემი ტრფობის საგანი.

აწ შენ ხელთაა, არა თუ ჩემი,

მთელი სამეფოს ბედისა წერა!..

მას შეუძლია ერიც განკურნოს,

ვინც რომ თამარის გული აძგერა.

თუმც არ იქნები ნაკურთხი მეფე,

მაგრამ ძალა კი მისი გექნება,

რადგანც კანონი იქნება ჩემთვის

შენი სურვილი და შენი ნება.

მეტს აღარ ვიტყვი!.. აწ შენგან ველი

სიტყვებს გულწრფელსა, პასუხს უტყუარს

და ნუ დაჰფარავ შენს გულისპასუხს...

ვითა სიწმინდეს, გაფიცებ შენს ქნარს!..


მგოსანი


ღირსი არა ვარ მე მაგ დიდების!..

ვერც შევიფერებ მაგგვარ წყალობას!..

სხვა რამეს ეძებს ეს ჩემი ქნარი,

სხვა ბანი უნდა ჩემსა გალობას.

გამოუხატავს შენში ბუნებას

შემოქმედების ძალა ძლიერი,

თვალ-ტანადობა, გრძნობა-გონება,

ნიჭი ბევრგვარი, გულსახმიერი.

მოუვლენიხარ კაცთა მხიბლავად!..

კურთხეულ იყოს მისი განგება!..

ენამ უძლურმა მომაკვდავისამ

ღირსშესაფერი ვით შეგძღვნას ქება?

როდესაც გიჭვრეტ, ცას ვხედავ გახსნილს

და სასუფევლის მშვენიერებას!..

შენა ჰგრეხ სიმებს ჩემის ჩანგისას

და მე უცნაურს ვგრძნობ ნეტარებას!

მაშინ ვემხობი შენ წინ სიმდაბლით

და გრძნობით გიხრი თავს, დედოფალო,

მაგრამ მე იმ დროს თვალწინ მეხატვის

შენი ნაღვაწი სისხლისა კალო:

მომაკვდავთ კვნესა, ქვრივ-ობლის წყევა,

ქვეყნის ღაღადი, ერთა ყვედრება, —

მესმის და წინა ტკბილი ოცნება,

ვითა სიზმარი ისე მიქრება.

სასიყვარულოდ აღელვებული

მაშინ მე გული შურით მევსება

და გასაკიცხავ ლექსად იცვლება

მომზადებული ქებათაქება.

ჰა, დედოფალო, ეს არის ჩემი

სრული სიმართლე, ვით აღსარება!

რომ მოგატყუო, არც ჩემ კაცობას,

არც თქვენ მზეობას არ ეკადრება.


თამარი


(ხელები აქვს პირზე მიფარებული და ჰღელავს წყნარად)


წარსული ჩემი თუ ბოროტია,

თუმც მე არა მაქვს განზრახვით ბრალი,

ამიერიდან შენ ხელთ იქნება

და აცისკროვნე მაშ მომავალი!

მხოლოდ გიყვარდე!..


მგოსანი


არ მოხერხდება!

გულს ვერ ვაძგერებ ძალდატანებით,

გულსა გამსჭვალულს უკვე ტრფობისგან

და აყვავებულს ტკბილის ოცნებით.


თამარი (უცბათ, მივარდნით)


მაშ გიყვარს ვინმე?


მგოსანი


დიახ! თამარი!


თამარი


ჩემი ასული?


მგოსანი


არა! ის არა!


თამარი


მაშ აბაშიძის?


მგოსანი


მაგას რას ბრძანებთ?


თამარი (ხელს ჩაჰკიდებს)


მაშ, შენვე მითხარ: ვინ თამარია?

ჩქარა! ნუ მტანჯავ!.. ნუ აგვიანებ!


მგოსანი


ის თამარია, ჩვენი ქვეყანა

რომ გაადიდა, გააძლიერა!..

ის თამარია, ვისთვისაც შოთამ

საშვილიშვილოდ ჩანგი აჟღერა!


თამარი


ჰა! ჰა! ჰა! მკვდრისა არა მაქვს შური,

რადგანც ცოცხლებში არავინ გიყვარს!

ამიერიდან აქ ეს თამარი

შემოგევლება საჭირნაცვლოდ გარს. (მოეხვევა)


მგოსანი (აშფოთებული, თავისთვის)


რა მემართება?! ლამის წამერთვას

მე უნებურად გრძნობა-გონება!..

არა, არ ჰშვენის გრძნობის მეუფეს,

მგოსანს, დიაცის ცუდად მონება! (გამოუსხლტება)

მომშორდი!.. ჩემგან შორს! შორს, მაცდურო!

ჩემზე ვერ გასჭრის ეგ ცბიერება!..

სხვები მოსძებნე და მათ დაუგე

მახედ ეგ შენი მშვენიერება!

ვისიც წარსული შებღალულია,

ვის გამოც იდგა სისხლისა ღვარი,

მას ჩემი გული ვერ მიენდობა

და შეაჩვენებს ეს ჩემი ქნარი!


თამარი (გაშმაგებით, თავისთვის)


წახდა ყოველი!.. და ეს სირცხვილი

ყველა ჩემ ტანჯვებს აღემატება!..

ოჰ, ის ღიმილიც ჯოჯოხეთური,

მის გველურ სახეს ზე ეხატება!.. (მრისხანედ, მგოსანს)

მე მხოლოდ გცდიდი, შე უბედურო!

კმარა! რაც სცოდე, ისიც გეყოფა!..

ჰეი!

(შემოცვივდებიან კარისკაცები)

შეჰკარით! მან მოინდომა

ძალით დედოფლის შეურაცხყოფა!


(დედოფალი ლეჩაქმოხდილი, თმაგაწეწილი, თითს მიაშვერს მგოსანზე,

რომელსაც კარისკაცები იჭერენ. მგოსანი გაოცებულია)


ფარდა.


მოქმედება მესამე


გამოსვლა პირველი


მასხარა (შემოდის ხელში ხანჯლით)


ეს სოფელი სწორედ საგიჟეთია:

ყველა სჩემობს ჭკუას, გრძნობას, გონებას!..

ვეღარ ვარჩევთ მართალს და მოჩვენებულს!

ვინ გადურჩეს უგნურების მონებას?!

გარეგნობა, ჭრელი სანახაობა,

თვალსაჩინო სათვალთმაქცო თვისება,

აი, ქვეყნად რა ამაღლებს კაცად კაცს!..

ვის რად უნდა ჭეშმარიტი ღირსება?

უსამართლოდ ციხეში ზის მგოსანი,

მხოლოდ მისთვის, რომ ქვეყნისთვის ცრემლსა ჰღვრის!

მე აქ ჩემს თავს ვიმცირებ და ვიმდაბლებ:

თავზე მხურავს ჩაჩი სულელ მასხარის!

და რად ვიტანთ ამდენ შეურაცხყოფას,

თუ სიტყვებსაც არ ექნება აწ ძალი?

არა, არა, დროა, რომ შევუდგეთ სხვა საქმეს:

სამკურნალოდ ხელთ ავიღოთ ხანჯალი!

ამით მოჰკლა ლასხიშვილმა დარეჯან;

ის ამბავი ამ მახვილზე სწერია,

მეორედაც ეს გაუპობს გულ-მკერდს მას,

ვინც რომ ქვეყნის მავნებელი, მტერია!..


გამოსვლა მეორე


იგივე და ცირა


(შემოდის ნელა; რომ დაინახავს მასხარას, შეკრთება)


ცირა


მე ვის ველოდი და ვინ მოსულა?!

ნუთუ მასხარა გაკადნიერდა

და სატრფიალო საამო წერილს

ნიკოს სახელით მხოლოდ ეს მწერდა?


მასხარა


ცირავ! ნუ შფოთავ! ნუ გეშინია:

მტერი არა ვარ, მოველ მოყვრულად.

სხვისი სახელით წიგნს მიტომ გწერდი,

რომ შეგხვედროდი მარტოს ფარულად.


ცირა


რა ამბავია? შენათ მოსულხარ,

თუ სხვისგანა ხარ გამოგზავნილი!


მასხარა


ამ ნიშანს ჰხედავ? (უჩვენებს ხანჯალს)


ცირა


მგოსანმა მოგცა?


მასხარა


სხვა ვინ მომცემდა?!


ცირა


და ვინ გიჩვენა

ციხეში მარტოდ გამომწყვდეული?


მასხარა


როგორც მასხარას, მე ხომ ნება მაქვს

ყველგან შევიდე და გამოვიდე?

ვნახე მგოსანი და ეგ წერილიც

მისი, უბეში ჩუმად ჩავიდე...


ცირა (ართმევს ბარათს და სიჩქარით ჰკითხულობს)


“რაც ამბავია, რაც გვემართება,

ამას გადმოგცემს ყველას ხუმარა!

ამის რჩევაზე უნდა იაროთ,

დროს ნუ დაჰკარგავთ! ჩქარა და ჩქარა!”

ნეტავ რა მოხდა?


მასხარა


შეთქმულთა სია

ხელთ ჩავარდნია თამარ დედოფალს, —

და ამით უფრო გააფთრებული

აღარც მკვდრებს ზოგავს, აღარცა ცოცხალს.

მიზეზადა ხდის თურმე თავის ქალს,

ამ შეთქმულობას იმას აბრალებს

და, რა თქმა უნდა, რომ ხვალვე მოჰკვლენ

და ან დასთხრიან თალიკოს თვალებს.


ცირა


უი! შენს ცირას!


მასხარა


რა დროს ეგ არი?

სჯობს ჩვენ დავასწროთ, დღე დავუმოკლოთ!


ცირა


კი, მაგრამ, აბა, ასე უეცრად

რა მოვახერხოთ და რა შევიძლოთ?


მასხარა


რაც გოჩამ გითხრა, მეც იმას გირჩევ, (ხანჯალს აძლევს)

ეს გადაეცი შენ ნიკო გურულს;

ამაღამ მძინარს მიეპარება

და ის გაუპობს გესლით სავსე გულს.


ცირა


კი, მაგრამ ისიც დაიღუპება,

ვით ლასხიშვილი, დედოფლის მკვლელი;

და სატრფო გულის როგორ გავწირო,

სიცოცხლით უნდა ავიღო ხელი?


მასხარა


სიცოცხლით მაშინ აიღებ შენ ხელს,

თუ გამარჯვება დარჩა დედოფალს!

განა ვერ ატყობ, ქვეყნის მომხიბლავს,

თუ როგორ იჭერს ნიკოსკენ ის თვალს?


ცირა


ეგ ტყუილია!..


მასხარა


ტყუილს და მართალს

გაარჩევს ქალი შეყვარებული?

ეშხით დამთვრალის გონებას სძინავს

და უკუღმართობს მარტოკა გული.


ცირა


მე მიღალატებს და სხვაზე გამცვლის?

მაშ არ ყოფილა შეყვარებული!


მასხარა


ცვალებადია კაცის ბუნება:

გადუბრუნდება ერთ წამს მას გული...

განა არ იცნობ თამარ დედოფალს?

თვით ჯოჯოხეთიც ხელს უწყობს ცბიერს,

და ერთნაირად ჯადოქრობითა

მისკენ იზიდავს ჭაბუკს და ხნიერს.

სიკვდილის მეტი სხვა ვერაფერი

მას ვერ შეუშლის ტრფობის რიგს და წესს.

წაგართმევს ნიკოს და შენ თვალდათვალ

გაყურებინებს იმასთან ალერსს.


ცირა (აშფოთებით)


და მე დავუთმობ? ის ძლიერია,

ქვეყნის მპყრობელი დედოფალია,

მაგრამ, ტრფობაზე თუ მივარდება,

მეც ქალი ვარ და ისიც ქალია!

არვის დავუთმობ მას უსიკვდილოდ!

ჩალად გავწირავ მაშინ მე ჩემს თავს!


მასხარა


ხა! ხა! ხა! ხა! ხა! ეგებ გგონია,

რომ მაგით ნიკოს ჩააცმევ შენ შავს?

თავს თუ მოიკლავ, რა ენაღვლებათ!

ცოცხლები მკვდრებზე აღარ ფიქრობენ:

ხანმოკლე ჭმუნვას, დროს შემწეობით,

გულში თანდათან ნელა იქრობენ.

შენ რომ იდები ცივ სამარეში,

გარშემო მატლი შემოგეხვევა, —

იმ დროს თამარი, ეშხით აღვსილი,

შენს ნიკოს ტკბილად გადაეხვევა.

და მაშინ ნიკოც გადაივიწყებს,

ვისაც დღეს ეტრფის, ვინცა დღეს უყვარს!..

და შემდეგშიაც, ათასში ერთხელ,

მას მოიგონებს, ვით წარსულ სიზმარს.


ცირა (თვალებზე ხელი აიფარა და ჰღელავს)


კმარა, ნუ მტანჯავ! გულს ისრად ხვდება

და თვალებს მიხელს ეგ მწარე ენა!..

(გულზე იკრავს ხანჯალს).

ოხ, საჩუქარო ჩემის ნათლიის,

არ გიღალატებს ჩემი მარჯვენა!..


მასხარა


ნეტავ რას ამბობ? არა თუ ქალი,

მეც ვერ შევიძლებ მაგგვარ ხელობას!..

სხვა გული უნდა, სულ სხვა სიმარჯვე

და სხვა გაბედვა კაცის მკვლელობას.

მე ნიკოს მეტი არ მეგულება

ჩვენში მაგ საქმის ამსრულებელი.


ცირა


კი, მაგრამ საქმე რომ გამოცხადდეს,

ვინღა იქნება ნიკოს მშველელი?


მასხარა


ვერ გაიგებენ და, თუ გაიგონ,

მე დამდვან ბრალი! სთქვან, მე ვიყავი!

და მეც ვიკისრებ, არ გავცემ ნამდვილს,

მოწმეა ღმერთი გულთამხილავი.


ცირა


მაშ, კარგი, მაგრამ ნიკოს ვინ ნახავს?


მასხარა


ჭადარქვეშ იცდის მომზადებული

და საჭიროა შენი დასტურიც,

რომ აუღელვო უფრო მას გული.

ახლა კი წავალ და გამოვგზავნი...

მეტს არას გეტყვი, ყველა შენ იცი.

მეც, რაც გითხარი, იმას ვიკისრებ,

მოცემული მაქვს აღთქმა და ფიცი! (გადის)


ცირა (დიდი ხნის მღელვარების შემდეგ)


ოხ, ღმერთო ჩემო, ადამიანის

არ შეიძლება შვება სულ სხვა მხრით,

თუ არა სხვების ღალატ-განწირვით,

ნაღველ-ცრემლებით და სისხლისა ღვრით?

სისხლში გასვრილი ხელებით უნდა

გადამეხვიოს მე საყვარელი?!

მაგრამ, რა ვქნათ, რომ სხვა გზა არ არის

უფრო ადვილად გამოსახსნელი?

ჩუ! ვგონებ მოდის!


გამოსვლა მესამე


იგივე და ნიკო (შემოდის)


ნიკო


აქა მშვიდობა!


ცირა


დროზედ მოხვედი და ხსენებაზე.


ნიკო


გეხმე და მოველ! რასაკვირველია,

რომ გავჩნდებოდი აქ შენს ნებაზე.


ცირა


აგრე გიყვარვარ?


ნიკო


საკითხავია?

მაშ რა კაცი ვარ და რად ვიცოცხლო,

თუ ვისაც ვეტრფი და ვინც კი მიყვარს,

არ ვემსხვერპლო და არ ვენაცვალო!

მითხარ, რა გინდა, რომ შევასრულო?


ცირა


მართლა გიყვარვარ?.. ჯერ სთქვი წინდაწინ.


ნიკო


როგორც ტარიელს ნესტან-დარეჯან,

როგორც ავთანდილს მისი თინათინ!


ცირა


ნესტან-დარეჯან მსხვერპლსა თხოულობს,

ხატავეთს ჰგზავნის სატრფოს საომრად

და თინათინი მის გმირს ავთანდილს

ისტუმრებს ხანგრძლივ მოყმის საძებრად.

მე შენ არ გიდებ ამგვარ პირობას!..

ვითხოვ ადვილად შესასრულებელს

და, თუ გინდივარ სულით და გულით,

აი, ამ მახვილს მოჰკიდებ შენც ხელს!


ნიკო


ამ ხანჯალს?


ცირა


დიახ... და ამ მახვილით

შენ უნდა მოჰკლა ქვეყნის ორგული!


ნიკო (შეკრთება)


დედოფლის მოკვლა!.. მაგას რას ამბობ?

შენც თანახმა ხარ? აღელვებული...


ცირა


ხომ არ შეშინდი? შენი გმირობა

და თავგანწირვა ეგ არის განა?..

აკი მზად იყავ ჩემის გულისთვის,

რომ გაგეწირა მთელი ქვეყანა?

ახლა ერთ ქალსაც ვეღარ იმეტებ?


ნიკო


ქალი ქალს ჰქვიან, მაგრამ დედოფალს?


ცირა


ვგონებ, დედოფალს მოუხიბლიხარ

და შენც სხვებსავით გდებს ტრფობისა ალს.

ხა! ხა! ხა! ხა! ხა! ახლა კი მჯერა!..


ნიკო


მაგას რას ამბობ?.. ხომ არ გიჟდები?

ქუდს როგორა მხდი და მირცხვენ ულვაშს?

არ იცი, ვინც მკლავს, ვისთვისაც ვკვდები?

მე მხოლოდ შენთვის, შენთვის ვსულდგმულვარ!

კაცის კვლას შენთვის მოვერიდები?

და, თუ შენ მეტყვი, წინ ვინ დამიდგეს?

ცა და ქვეყანას შევეჭიდები.

ეგ რა მითხარი, გაუტანელო,

მაგ ეჭვით გული რათ მომიკალი?

მაგრამ სიმტკიცეს ტრფიალებაში

ვით გამოიჩენს უძლური ქალი?

სჩანს, რომ ჩემს გულში ვერ იხედები

და ვერ გიცვნივარ საშენოდ, ცირავ! —

ასი ათასი თამარიც იყოს,

შენს თავს იმათში მე ვერ გავწირავ!


ცირა (აღტაცებით)


ოხ, მჯერა, მჯერა! მაგრამ მაშფოთებს

და ჭკუას მირევს მეც ტრფობის ალი.

მეც შენი ვარ და შენთვის მოვკვდები,

გზა და ხიდია დღეს ეს ხანჯალი!

ჰა, გამომართვი და მასთან ერთად

აწ ჩაიბარე ჩემი არსება!

თანდათან გული სიყვარულითა,

ვით საწყაული, ისე ივსება!

მიყვარხარ, ნიკო, შენი ვარ, შენი!

ვერ მოგიშორებ ვერც ცოცხალს, ვერც მკვდარს!


(მიუახლოვდება)


ნიკო


ოხ, ნეტარებავ! ამ დღეს ველოდი!..

სიცოცხლე ცირას! სიკვდილი თამარს!

(ხელებს უკოცნის)


ფარდა.


მოქმედება მეოთხე


სცენა პირველი


(მდიდრულად მორთული საწოლი ოთახი)


გამოსვლა პირველი


(დედოფალს სძინავს მოფარდაგებულში. ცირა “ნანინას” ამბობს)


ცირა (ჩანგურზე)


ნანინა, იავ, ნანინა,

ნანაო, ვარდო, ნანაო!

იმ ქვეყნის ნორჩო ყვავილო,

ამ ქვეყნის გამოცანაო!

ვარდი გთხოვს ფეროვნებასა

და ია სინაზესაო;

მოთინათინე მნათობო,

სჩაგრავ მთვარეს და მზესაო!

ნანინა, იავ, ნანინა,

ნანაო, ვარდო, ნანაო! (გადადებს ჩანგურს)

უყვარს დედოფალს ჩემი ნანინა,

ჩემი ჩანგური და ჩემი მღერა!

ღმერთმა შეარგოს!.. იძინე ტკბილად!

დღეს სულ სხვაგვარი მაქვს გულისძგერა!


(დედოფალი ახველებს, ცირა შეშინებული განაგრძობს ჩანგურს)


ნანინა, იავ, ნანინა,

ნანაო, ვარდო, ნანაო!

შეშურდა ცისკრის ვარსკვლავსა

თვალების ელვარებაო!

და განთიადი შემკრთალი

შენგან ბნელს ეფარებაო.

სხვა დედას ვის გაუზრდია

ოცნება შენისთანაო?

ხმელეთი საბურთალოდ გაქვს

და ზღვაა შენი სანავო!

მშვენიერების გვირგვინო

და სიბრძნის გამოცანაო!

ნანინა, იავ, ნანინა,

ნანაო, ვარდო, ნანაო!

(მამლის ყივილი მოისმის)


ცირა (შეჩერდება)


მამალი ყივის და ჯერ ამას კი

არ ეძინება!.. ძილი უტყდება.

ტანმა უაზრა! რა ღვთის რისხვაა?

მე აგერ ჩემი გადამიწყდება...


დედოფლის ხმა


ცირა!


ცირა


ბატონო!


დედოფლის ხმა


ვისთან საუბრობ?


ცირა


მარტო გახლავარ! ვამბობდი ლოცვას.


დედოფლის ხმა


ერთი დამღერე და მერე წადი,

შენს მაგიერად დაუძახე სხვას!


ცირა (ჩანგურს უკრავს)


ნანინა, იავ ნანინა,

ნანაო, ვარდო, ნანაო!

ჩამოდი, ძილო, მკურნალად,

წამწამზე დაეკიდეო!

უკეთეს ბინას ვერ ნახავ,

გინდ მოვლო კიდით-კიდეო.

გულს ზეწრად გადაეფარე

და სული დაუმშვიდეო!

ნეტარად დარჩი ნეტართან,

რად გინდა, რომ წახვიდეო?

ნანინა, იავ, ნანინა,

ნანაო, ვარდო, ნანაო!

ნარგიზო გაახლებულო,

უჭკნობო თანისთანაო!

ნანი... (სიმები უწყდება)

სიმები დასწყდა! კარგ ნიშანს ვხედავ!

მისი სიცოცხლის ძაფიც გასწყდება. (ყურს უგდებს)

ჩუ! ხვრინავს მაგრად... ახლა კი დროა

გადასწყდეს ბარემ, რაც გადასწყდება!

(მიდის ფეხაკრეფით. კარებს აღებს და შემოჰყავს ნიკო,

რომელსაც ხელში ხანჯალი უჭირავს).


გამოსვლა მეორე


ცირა და ნიკო


ცირა


სუ! ფრთხილად! ხვრინავს! გულის ძილშია!

დრო ხელს გვიმართავს, დაჰკეტე კარი!..

არ აგითრთოლდეს ხელი! გაზომე

და ეგ მახვილი ისე ჩაჰკარი!

გაუპე გული და იქ იპოვნი

ჩემს სიყვარულსა, ჩემს ერთგულებას!

და იმ წამიდან მონად თაყვანს ვცემ

შენს ბატონობას და შენს უფლებას!..


ნიკო


საკვირველია! ქალი მასწავლის,

თუ როგორ უნდა ხანჯლის ხმარება!

მხდალიც რომ ვიყო, გამაგმირებდა,

ნაცვლად რომ მელის, ის ნეტარება! (მიდის საწოლისკენ)


ცირა (აშფოთებული)


ოჰ, ღმერთო ჩემო, ძნელი ყოფილა

ადამიანის გამომეტება!

შურისძიებით აგზნებული ვარ

და სიბრალულის ცეცხლი მედება!..

ვეღარ ვუყურებ... (თვალს არიდებს, კუთხისკენ მიდის)


ნიკო (ახდის ფარდას და გაოცებით)


ამას რას ვხედავ?!

თვით ციურ მნათობს, ქვეყნად ჩამოსულს!

როგორ გაბედავს, რომ მიეკაროს

ცივი მახვილი ამის მკერდს და გულს?! (გავარდება ხანჯალი)


დედოფალი (გამოიღვიძებს)


ჰა, ვინ ხარ შენ აქ? ვინ შემოგიშვა?

როგორ გაბედე... შე უბედურო?!

(ნიკო დიდხანს მიაჩერდება და ღელავს...

დედოფალი აღტაცებით უცქერის)

შვენის მამაკაცს გამბედაობა!

აგირჩევია შესაფერი დრო!


ნიკო


დამნაშავე ვარ! უბრძანეთ მომკლან,

მე, ცხენის კუდზე გამოსაბმელი!


დედოფალი


ტრფობის წყურვილით აღტაცებულო,

შენი კუბოა ეს სარეცელი. (ააყენებს და მოხვევნას

უპირებს)


ცირა


რა ამბავია? ამას რას ვხედავ?

კიდეც ეხვევა... მევე გამწირა... (დაავლებს ხანჯალს ხელს)

შერცხვეს, ვაჟკაცო, შენი ღალატი,

აწ პასუხს მოგთხოვსთ ორივეს ცირა!

(მიაშურებს ხანჯლით. დედოფალი დაიკივლებს. ნიკო ცირას

ხელში ეცემა. ხმაურობაა. მეფე შემოვარდება ამალით).


გამოსვლა მესამე


მეფე, დედოფალი, ცირა, ნიკო,

სახლთუხუცესი და ორი თავადი


მეფე


რა ამბავია? ღალატი რამე?

სად არის მტერი? ვინ არის, ვინა?


დედოფალი


ცირას უნდოდა ძილში მოვეკალ

და ამ ჭაბუკმა გადამარჩინა!


ცირა


სტყუის, მეფეო! სასიყვარულოდ

ის დედოფალთან შემოიპარა!

მე ვერ შემნიშნა, სურვილმა ფარდა

ცოდვილ თვალებზე გადააფარა.

მე მატყუებდა და დედოფლისთვის

უცემდა თურმე ბოროტი გული!..

მიტომ მინდოდა მაგის სიკვდილი

და მიველ ხანჯალამოღებული.

მაგრამ უმტყუნა სხეულმა ჩემს გულს:

ვერ მივატანე ძალი და ღონე!

მოღალატეა შენი ეგ ცოლი,

მეფეო, ვამბობ და გაიგონე!


მეფე


ვაი სირცხვილო! (ზარდაცემულია)


ხალხი


შეურაცხყოფა! (ხანგრძლივი სიჩუმეა)


დედოფალი (მეფეს)


დრო არის, ვგონებ, რომ დააჩუმოთ!.. (კარისკაცებს)

შეთქმულთაგანი თუ აქ ვინმე ხართ,

დრო ხელს გიმართავსთ, რომ თქვენც უმოწმოთ!

ჰა, ჰა, ჰა, ჰა, ჰა! ეს მომიგზავნეს!..

შეთქმული სხვებიც ბევრი იქნება

და გამოჰკითხეთ!..


მეფე


შეჰკარით ცირა!

უნდა ასრულდეს დედოფლის ნება!


ფარდა.



მოქმედება მეხუთე


გამოსვლა პირველი


მსაჯულთუხუცესი, სახლთუხუცესი

და მასხარა


მსაჯულთუხუცესი


დღეს რაღას ატყობ?


სახლთუხუცესი


მისთანა შენს მტერს!..

სევდა თანდათან უფრო აწვება!

თვალში სიყვითლეც შემოჰპარვია!..

უნდა გამოვტყდე, რომ მეეჭვება!


მსაჯულთუხუცესი


მოწყალე არის ღმერთი მაღალი!

ყოფილა კვლავაც მაგგვარად ავად!

ნაღვლიანებმა ეგრე იციან...

გულს გადაიყრის თავისვეთავად.


სახლთუხუცესი


სულ კარგად იყო, როცა მდივანმა

შემოუტანა მას განჩინება...

მაშინ დიდებულ სახეზე მხოლოდ

გამოეხატა მას მრისხანება...

და მოინდომა, როგორც შევატყვეთ,

იმ განჩინების სრულად დახევა,

მაგრამ იმავ წამს გაჩნდა თამარი,

როგორც ადამის წინაშე ევა;

მეფეც შეჩერდა... აღარა სთქვა რა,

განჩინებაზე დასვა ბეჭედი

და მგოსნის ბედთან შეერთებულად

გარდაიწყვიტა მან თვისიც ბედი.

მას ზედ დაერთო იმღამინდელი

მოულოდნელი ცუდი შემთხვევა

და იმის გამო ჭმუნვის ძაფებად

იჭვები, შემკრთალს, გულზე ეხვევა.

არ იცის რა ჰქნას! არეულია

მისი ორგვარი გულისაძგერა:

ხან დარწმუნდება ყოველიფერზე

და ხან სრულიად აღარა სჯერა.

დაკეტილში ზის, არც სვამს, აღარც სჭამს,

ჯერ რიგიანად არც სძინებია!

და მიკვირს, რომ დღეს ჩვენი მოყვანა

ყველასი ერთად უბრძანებია.


მსაჯულთუხუცესი


ვნახოთ რას გვეტყვის! (მასხარას) შენ რაღა გინდა?

შენც დაგიბარა მეფემ, ეგება!


მასხარა


დიახ! და თუ თქვენ ვერა არგეთ რა,

მაშინ კი რიგი ჩემზე მოდგება!..

(ხელს აშვერს მსაჯულთუხუცესს)

სულის მკურნალი, (სახლთუხუცესს) გულის ვეზირი

და სათვალყურო ცეტი, მასხარა,

სამნივე ერთად რომ განაგებდენ

საქვეყნო საქმეს... ვგონებ, რომ კმარა!

თორემ, ხომ იცით, კარისკაცები

რაც რომ მეტია, უფრო ცუდია:

თავი არც ერთის არ იხედება,

ერთიმეორის მხოლოდ კუდია!

და ერთი კუდი თუ გაქიცინდა,

სხვებიც მას ჰბაძვენ, იმ ერთს სთანხმობენ,

და სასწაულიც მათი ის არის,

რომ ხმელსა სწვავენ და ნედლს ახმობენ.

აი, გუშინაც მართლმსაჯულებმა

კუდის ქიცინით თავი მოღალეს,

და მათ გაუწყრეს წმინდა გიორგი,

რომ მით გიორგი მეფე გაღალეს!

თვალნაკრავია, მაგრამ მოიხდის,

გამობრუნდება, მაქვს ღვთის იმედი!

თუ რომ მიბრძანებთ, გამოვულოცავ!

სხვა საქმე არ მაქვს, მისთვის მოვედი.


მსაჯულთუხუცესი (წყენით)


თავთავის დრო აქვს სუყოველისფერს!

ნეტავი შენ, რომ არაფერს ჰფიქრობ!


მასხარა


ფიქრი რად მინდა? დარბაისელი

არცა ვყოფილვარ და არც ვაპირობ!

ბრძენი რომ ვიყო, ადრე დავჭკნები,

მასხარა რომ ვარ, გვიან ვბერდები!


სახლთუხუცესი


კმარა! გეყოფა! თავს ნუ აიშვებ,

თორემ უდროვოდ კადნიერდები!


მასხარა


უკაცრავად ვარ! სულ მავიწყდება,

რომ მასხარა ვარ დარბაისლებთან,

ისე უძლური და საცოდავი,

როგორც რომ კრავი დიდებულ მგლებთან.

ჩემი სიტყვები რა სიტყვებია?

ან ჩემი რჩევა ვის ეკადრება?

მაგრამ... სუ! აგერ ფეხის ხმა ისმის...

ბატონი მეფე თუ მობრძანდება?


(ადგებიან და კუთხისკენ მივლენ)


გამოსვლა მეორე


იგინივე და მეფე (დაღონებული)


მეფე (თავისთვის)


ქალის დაკირვა! მგოსნის სიკვდილი!

ვგონებ, ავჩქარდი ჩემის დასტურით!

განა ყოველთვის მართალი არის

თვალით ნანახი, ნასმენი ყურით?!

გურული იმ დროს დედოფლის სახლში

როგორღა გაჩნდა! ვინ შეიყვანა?

თუ რომ ღალატის გამხელა სურდა,

მე ვერ მეტყოდა წინდაწინ, განა?

ეგებ მგოსანიც... ჰმ! მაგრამ არა!

ცხადად დაედვა პირდაპირ ბრალი,

მაგრამ მე მაინც ავჩქარდი მაზე

განრისხებული, უზუმოდ მწყრალი...

როგორ გავწირე და გავიმეტე

მესაიდუმლე და მეგობარი?..

ავჩქარდი... შევცდი... მაგრამ რაღა დროს?..

გვიანღა არი!.. გვიანღა არი!.. (დაინახავს სხვებს)

აქა ყოფილხართ? დილა მშვიდობის!

გამარჯვება კი არავის ეთქმის

ახლანდელ დროში, როცა ყოველ კაცს

სისხლი სწყურია მისივე მოძმის.


მსაჯულთუხუცესი


ბატონო მეფევ!


მეფე


სად არის მეფე?

მე ვიყავ მხოლოდ ერთ დროს მთავარი;

ვკახაბერობდი მორჭმით მჯდომარე,

რკინის პალოზე მედვა საზღვარი;

მაგრამ, როდესაც ეს იმერეთი

ხელში ჩავიგდე და მით გავმეფდი,

მაშინ უკუღმა გადავიბრუნე

ჩემი დიდება და ჩემი ბედი.

დიდ მოურავის კვალში მიმყოლი,

ქართლს დავიხსნიდი მტრისგან, მეგონა;

სჯული უარვყავ, გავტეხე აღთქმა,

და თვით მე გავხდი დიაცის მონა.

ფუი ჩემს ულვაშს! (ჩაფიქრდება)


სახლთუხუცესი


ბატონო მეფე!


მეფე


განა მეფობა ეთქმის ცოცხლად მკვდარს?

მეფე რომ ვიყო, სხვისი ბრძანებით

გავიმეტებდი განა მეგობარს?!

მაგრამ ძნელია მრუდე გვირგვინი!

ბოძად და სვეტად იდგამს ქვეყნის ხმას

და მსხვერპლად სწირავს საკუთარ სურვილს,

კერძო განზრახვებს და ტკბილ გულისთქმას. (ჩაფიქრდება)


მსაჯულთუხუცესი


ნეტავ, თქვენ რა გაქვსთ სასინანულო,

რომ აჰყოლიხართ შემცდარ გულისთქმას?

“გული მეფეთა ხელთა უფლისა!”

თქვენ დაეთანხმეთ მხოლოდ ქვეყნის ხმას.


მეფე


და დავიბანე პილატებრ ხელი,

რომ ავიცილო თავიდან ბრალი?

ჰა, ჰა, ჰა, ჰა, ჰა! მაშ შინაგანი

აღარ ჰქონია სინიდისს ვალი?

ეჰ, სახლთხუცესო! სად არის ჩვენი

ის ადრინდელი სულ-ხორცის ძალა?

დრომ უკუღმართმა გადაცდუნებულს

ყველა ხელიდან გამოგვაცალა!


სახლთუხუცესი


ბატონო ჩემო, თქვენს მოხუც გამზრდელს,

შემყურეს თქვენის ბედნიერების,

ნება ჰქონია ყოველთვის თქვენთან

სიმართლის დროზე კადნიერების.

ახლაც გავბედავ: უმჯობესია,

რომ ჯერ დააცხროთ გულისა ვნება,

ცოტა გაერთოთ და მერე უფრო

სხვა რამეს გირჩევს თქვენი გონება.

არა არის რა ხომ უსაშველო?

დღეის შეცდომა ხვალ გასწორდება,

თუ საცადისი ჭკუა-გონების

კაცს ისევ შერჩა და არ შორდება.


მასხარა


ზოგი მეც მკითხეთ რამე, ბატონო,

დარბაისლებმა რაც ბრძანეს, კმარა...

ჩანგურს ჩამოჰკრავს ჩვეულებრივად

და მოგახსენებსთ რამეს მასხარა.


მეფე


შენც ნახირ-ნახირ, ჩემო მასხარა?


სახლთუხუცესი


სთქვი რამე, მეფე რომ გააცინო!


მსაჯულთუხუცესი


ისა სჯობია, სიმებს ჩამოჰკრა

და დაამღერო რამე სალხინო.


მეფე


რა ჩურჩულია?


მსაჯულთუხუცესი


ამ თქვენს მასხარას

უნდა ჩანგურზე დააღიღინოს!


მეფე


კარგი იქნება, უძილარი ვარ

და ცოტა, ეგებ, მეც წამეძინოს. (თავს მისდებს მუთაქაზე)


მასხარა (ჩანგურზე ამღერებს “ოდელას” ხმაზე)


“მაღლით ცეცხლის წვიმა მოდის,

დაბლა დგება სისხლის ღვარი.

ცა და მიწა გადაბრუნდა,

გაგვისწორდა მთა და ბარი!

მწყერს მიმინო შეუშინდა,

კურდღელს — მწევარ-მეძებარი;

შევარდენი შეაშინა

მტრედმა, დასცა შიშის ზარი!

ძმა ძმას სწირავს, მამა — შვილსა,

მეგობარსა — მეგობარი”.


სახლთუხუცესი (ხელიდან ჰგლეჯს ჩანგურს)


დღეს შენ, მგონია, გადარეულხარ!

რაებს იმღერი მაგას, მასხარა?!


მეფე


არა... ამ ჩემს გულს ეგ უკეთ ხვდება...

ნუ აწყვეტინებ! განაგრძე ჩქარა!


მასხარა


“ცაო! ცაო! მოიწმინდე,

დაგვიყენე ისევ დარი!

შევარდენო, ფრთა გაშალე,

ცის კამარას თავი ჰკარი!..

მეგობარო, მოიგონე

გულითადი მეგობარი!

უსამართლოდ საკანში ზის

გაწირული ცოცხალ-მკვდარი,

მოსთქვამს ქვეყნის ურიგობას,

კვნესის, სტირის მისი ქნარი!

ამას ასე მოგახსენებსთ

დღეს მასხარა ენამწარი,

ნუ შერისხავთ მართლისათვის!

გესმისთ მისი ნაუბარი?”


(მეფე წამოვარდება, მსაჯულთუხუცესი და სახლთუხუცესი შეშინდებიან)


მსაჯულთუხუცესი

სახლთუხუცესი


ბატონო!


მეფე


გესმისთ თქვენ ეს სიმღერა?..

მადლობელი ვარ, ჩემო მასხარა!

შენმა სიტყვებმა ჭმუნვის ღრუბელი

გამიქარწყლა და გულს გადმიყარა.

ახლა კი ვხედავ, სასახლის სენი

ცუდი სახადი შესაყარია!

თურმე ეს ჩემი ჭკუა-გონებაც

იმან მოხიბლა, არივ-დარია,

მაგრამ აწ კმარა! ისევ მეფე ვარ,

მეფე ვარ, მეფე, გვირგვინოსანი!

და თანაშემწედ ორი კაცი მყავს:

ერთი მასხარა, ერთიც მგოსანი.

სახის სიცილით, გულის ტირილით,

პირველი ურევს მარილსა და ძმარს,

და მეორე კი თვისვე ცრემლებში

ილესავს ნაღველს და აწოვებს ქნარს!

სამკურნალოა სნეულ ქვეყნისთვის

მხოლოდ იმათი სიტყვა, სიმღერა!

დანარჩენების სიტყვა-პასუხი

საცბიეროა და არა მჯერა!


მსაჯულთუხუცესი


მაღალო მეფე! ნუ დაივიწყებთ,

რომ ერთგულები სხვებიც არიან!


მეფე


მაგრამ სიმართლეს ვერა ჰბედავენ

და ცბიერებას თავებს უხრიან!

მითხარ, სად იყვნენ ეს ერთგულები,

როცა მგოსანი ერთხმად გასწირეს?


სახლთუხუცესი


ზოგი გამოჩნდა წინააღმდეგიც,

მაგრამ რა ექნა ნაწილსა მცირეს?

სამღვდელოების უმეტესობა

ბატონ გენათელს ურცხვად მიემხრო

და წულუკიძემ შორს მყოფ წერეთელს

საუკუღმართოდ შეურჩია დრო.

მხოლოდ შემთხვევით იმ სამსჯავროში

მოგროვდა ორგულთ უმრავლესობა.

და ნუ მრისხანებთ საყოველთაოდ!

ისარი ყველას გულს რად ესობა?!


მსაჯულთუხუცესი


გლოვის ზარივით გაისმა ხალხში:

“მგოსანს სიკვდილი გადუწყვიტესო!”


მეფე


და არ ამბობენ: იმ განჩინებით

მეფესაც გული გაუხვრიტესო!


მასხარა


ვინ გაბედავდა! უცაბედად კი

ამას მოვკარი აქა-იქ ყური:

“დარბაისლების უწმინდურ სურვილს

როგორ მისცაო მეფემ დასტური?”


მეფე


გვიანღა არის! რაც მოხდა — მოხდა!

სიტყვა მეფისა არ შეიშლება!

წყეული იყოს ამგვარი ძალა

და შეუცვლელი ჩვენი უფლება. (ჩაფიქრდება).


მსაჯულთუხუცესი


ბატონო მეფევ! ერთს რამეს გირჩევთ,

და ნუ შემრისხავთ, მომეცით ნება!

თქვენ შეგიძლიათ სიტყვა გასტეხოთ

და სიტყვის შეცვლა როდი იქნება.


მეფე


გამოცანაა! რაღას უყურებ?

რატომ არ გვეტყვი, თუ იცი რამე?

გოჩას გამოხსნა რომ გულით მინდა,

ღმერთია, იცი, ამის მოწამე.


მსაჯულთუხუცესი


მოგეხსენებათ, მეფევ, თქვენც, ვგონებ,

მეფე დარეჯნის ყოფა და ქცევა;

მის დროს აგვაღო უფალმა ხელი,

მოგვაკლო მაღლით მისი კურთხევა.

ის დრო საზარი მოღალატობის

დღესაც კი უღლად აწევს ჩვენს მხარეს;

საქრისტიანოს ტკბილი სავანე

მან დაამსგავსა ოხერ სამარეს:

ასტეხა ხალხში შური და მტრობა,

უკუღმა სცარა ჩვენი ქვეყანა;

გასწყდა კავშირი სისხლ-ხორცობისა,

ძმას აღარ ჰქონდა ძმისა გატანა!

ქვეყნის გაწირვით და ორგულობით

იხვეჭდენ კერძო ბედნიერებას.

სხვადასხვა მუხლებს ბოროტებისას

სწავლობდენ თითქოს მეცნიერებას.

ტახტზე ასული ფარისევლობა

სისხლით და ცრემლით შავ პირს იბანდა;

და დღევანდელმა დღემ არ იცოდა,

თუ ხვალინდელი რას მოიტანდა.

მაშინ გავიდა ხალხში მგოსანი,

საერო ცრემლით ჩანგზე დამღერა

და ხალხის გული მიძინებული

გამოაფხიზლა და ააძგერა.

მათში ერია ლასხიშვილიცა,

ჭაბუკი ვინმე, მოსამსახურე,

პირისფარეში თვით დარეჯანის,

დარბაზის მცველი და მეთვალყურე.

ვითა მირონი წმინდა ტრაპეზზე,

გულზე ეწვეთა სიტყვები მგოსნის

და ჩაუსახა მტკიცე სურვილი

თავის გაწირვით ქვეყნის გამოხსნის.

ყურში ჩაედგა მგოსნის ყვედრება,

ელანდებოდა საერო საბჭო,

სანამ ხანჯალი დროს შემრჩეველმა

დარეჯანს გულში მარჯვედ არ არჭო.

აღელდა ხალხი, მაგრამ დედოფალს

არვინ იგლოვდა, არვინ სტიროდა.

“ადიდოს ღმერთმა მეფე ბაგრატი!”

ერთპირად ყველა ამას ჰყვიროდა.

დედინაცვლისგან დაბრმავებული,

უსამართლოდ ტახტ-ჩამორთმეული,

გამეფდა ბაგრატ და სიმართლისთვის

ხალხს მოუბრუნა ისევე გული.

მაშინ მოიხმო მეფემ მგოსანი

და სთქვა: “მგოსნობის ვცანით ძალიო!

რაც გინდა, გვთხოვე და აგისრულებთ,

რომ გადვიხადოთ შენი ვალიო!”

გოჩამ ეს ჰკადრა: “ქვეყნის დიდება

მგოსნისთვის არის მეტი ტვირთიო!

რა საჭიროა მღელვარე ზღვისთვის,

რომ მიემატოს ზვირთზე ზვირთიო?”

მაგრამ ბაგრატმა გაიმეორა:

“ჩვენ მოვალე ვართ მაინც შენიო.

და, თუ რამეს გთხოვ, ჩვენც აგისრულებთ,

ეს იყოს ჩვენი განაჩენიო”. (გაჩუმდება)


სახლთუხუცესი


მერე, სხვა რაღა?


მსაჯულთუხუცესი


სხვა არაფერი,

ამით გათავდა მათი მოყვრობა.

რომ მიიცვალა მეფე ბაგრატი,

პირობად დარჩა ისევ პირობა!..


მეფე


კეთილი, მაგრამ მკვდარი მოვალე,

კუბოში მწოლი, რას არგებს ცოცხალს?

საიქიოდან გვირგვინოსნები

რომ ვეღარ სჭრიან ქვეყნად სამართალს?


მსაჯულთუხუცესი


მაგრამ ისინი, ვინც მათს უფლებას

ხელში იგდებენ და მეფდებიან,

თუ პირობასაც არ იკისრებენ,

ქვეყნის შეხედვით ყოვლად სცდებიან.


მეფე (აღტაცებით წამოდგება)


ჩემო ერთგულო და გონიერო,

გალაპარაკებს მაგას განგება!

მაშ შევასრულოთ, გონზე მოსულმა,

ჩვენი სურვილი და ჩვენი ნება.

სახლთუხუცესო! ბოქაულთხუცესს

შენ გადაეცი ჩვენი სურვილი:

საპყრობილედან გამოიყვანოს

და აქ მომგვაროს შემცოდე შვილი! (სახლთუხუცესი მიდის)

ჩვენ უნდა თვითონ გავასამართლოთ

როგორც რიგი და როგოც წესია!

ყველა მას მომკის საშვილიშვილოდ,

რაც რომ თვითონვე დაუთესია. (მასხარას)

ჩემო მასხარა! განა შევარდენს

არ ჰშვენის, ხოხობს რომ შეუშინდეს?


მასხარა


უმჯობესია ფრთები გაშალოს

და ცხრა მთას იქით მისთვის გაფრინდეს.


მეფე


მიინავარდოს, მოინავარდოს,

ფრთა ფრთას შემოჰკრას, ცას ჰკრას კამარა!..

ეჰ, თავმან ჩემმან, შევარდნობა სჯობს!..

ძერა-კუდობა ამდენი კმარა!

შენ რაღას იტყვი, ჩემო მსაჯულო?


მსაჯულთუხუცესი


“გული მეფეთა ხელთა უფლისა!”

იყავ კურთხეულ ამიერიდან

მფარველი ქვეყნის და ქვრივ-ობლისა!


გამოსვლა მესამე


იგინივე და მგოსანი


(შემოდის. მეფე თავჩაღუნულია. საზოგადო სიჩუმეა)


მგოსანი


აქა მშვიდობა!


მეფე


წინ წამოდექი!

იცი, რად გიხმეთ?


მგოსანი


რა მოგახსენოთ!


მსაჯულთუხუცესი


რაც რომ სამსჯავრომ გადაუწყვიტა,

რიგი თქვენია, უნდა უბრძანოთ!


მგოსანი


შეტყობილი მაქვს, საპყრობილეში

მე ცირას სიტყვებს მოვკარი ყური. (მწარე ღიმილით)

მსაჯულთ სიკვდილი გადამიწყვიტეს

და მეფემაცა დართო დასტური.


მსაჯულთუხუცესი


დიახ, რადგანაც უმეტესობამ

გიცნო ქვეყნის და მეფის ორგულად.


მგოსანი (გაანჩხლებით)


ვინც ეგ იფიქრა ჩემზე, ეტყობა,

რომ ის ჭკუაზე შემცდარა სრულად.


მსაჯულთუხუცესი


როგორ? არა გაქვს დანაშაული

და ხმა ერისა ცრუდ ღაღადებდა.

როდესაც ის შენ, შეურაცხყოფილს,

სასიკვდილო ბრალს თავზე გადებდა?


მგოსანი


თუ ისე მკითხავთ, ვით სასიკვდილოდ

გამზადებულებს მათი მოძღვარი,

მარტოობაა მაშინ საჭირო

და მოწმედ მხოლოდ თვით მაცხოვარი.

და თუ პასუხს მთხოვთ, როგორც მსაჯული,

გვიანღა არის გასამართლება,

რაკი ერთხელვე დამნაშავედ მცნეს

და მათ მეფემაც ზედ დართო ნება.

სიკვდილი მელის, გაწყვეტილია

კავშირი ჩემი საქვეყნიერო;

არვისთან რა მაქვს თავშესაწყენი,

სასაყვედურო, ან საპირფერო.


მეფე


კარგი, არ გკითხავ, რაც იყო, იყო!

სულ სხვა რამეზე აქ მოგიწოდეთ:

უკანასკნელი შენი სურვილი

შეგვატყობინე, გვინდა ვიცოდეთ.


მგოსანი


ბრძანეთ!


მეფე


როდესაც ბაგრატის ტახტი

ჩვენ დავიმკვიდრეთ და ჩვენ ვიტვირთეთ,

მეფურსა ჩვენსა მოვალეობას

მისი ვალიცა ზედვე დავურთეთ.

როგორც გვიამბო დღეს ქუთათელმა

და ჩვენთავადაც გაგვიგონია,

ბაგრატისაგან სავალდებულო

აღთქმული რამე თურმე გქონია.

ის დაპირება ჩვენზე გადმოდის,

დღეს ჩვენ ხელთ არის იგი უფლება

და გვთხოვე, რაც გსურს, მეფური სიტყვა,

ერთხელ ნათქვამი, არ შეიშლება.

(სიჩუმეა, მგოსანი ხმას არ იღებს)


მსაჯულთუხუცესი (მგოსანს)


რაც მოგანიჭეს, ვერ გაიგონე?

ხომ გესმის, მეფე რასაც გიბრძანებს?

(მგოსანი ხმას არ იღებს)


მასხარა


რატომ არ ითხოვს თავისუფლებას?

ნეტავ ვიცოდე, რას აგვიანებს?


მეფე


ითხოვე, რაც გსურს! ჩვენ მოვალე ვართ,

რომ შევასრულოთ ის შენი ნება.


მგოსანი (ხანგრძლივი აღელვების შემდეგ)


მაშ ვითხოვ: მეფევ, ცირას ნუ დასჯი!

იმას არა აქვს დანაშაული;

მე მოვამზადე ის საღალატოდ,

მე ავუღელვე უმანკო გული. (ყველა შეკრთება)


მსაჯულთუხუცესი (თავისთვის)


რა სთქვა?


სახლთუხუცესი


რას ამბობს?


მასხარა


გაგიჟდა სწორედ!


მეფე


ღალატი?


მგოსანი


დიახ, მეც იქ ვერიე,

გამოვტეხილვარ, ვამბობ მეორედ!


მეფე


ნუთუ შენც?..


მგოსანი


დიახ, მაგით გვინდოდა

წამებულ ქვეყნის წამოყენება,

მაგრამ არ მოხდა... და ჩემზე აწ-კი

ასრულდეს შენი ძალი და ნება!


მეფე (დიდიხნის სიჩუმის შემდეგ)


მაინც ვერ გავტეხთ ჩვენს მეფურ სიტყვას!

თუ ითხოვ, ეგეც გეპატიება.


მგოსანი


მე მხოლოდ ვითხოვ უფლების ძალით:

უბრალოდ ცირა ნუ დაისჯება.


მეფე


შენ მხოლოდ შენთვის უნდა ითხოვო,

სხვის შესახებ კი არ შეიძლება.


მგოსანი


არა, მეფეო, უარს ვერ მეტყვით,

მონიჭებული მაქვს ეგ უფლება.


სახლთუხუცესი


კი, მაგრამ შენთვის ვეღარას ითხოვ.


მგოსანი


მე ჩემთვის რა მაქვს აქ სათხოვარი?

უმჯობესია, რომ მოკვდეს კაცი,

ვიდრე ცოცხლობდეს ვით ცოცხალ-მკვდარი!

ჭკუით ურწმუნო და გრძნობით უნდო,

გულგატეხილი რაღა კაცია?

კაცს მაშინ ჰშვენის ქვეყნად არსება,

თუ ცხოვრებაში ის მამაცია!


მეფე


გვითხარი, მაინც, შენში რამ აღძრა

მაგგვარი სასოწარკვეთილება?


მგოსანი


იმანვე, რამაც სხვებს გაუღვიძა

სხვის საბოროტო კმაყოფილება.

ჭაბუკობიდან მე გულში მედვა

ერთი ანდერძი, ერთი იმედი...

ის იყო ჩემი წმიდა-წმიდათა,

ჩემი სულისდგმა და ჩემი ბედი...

ჩვენი სამშობლოს სხვადასხვა კუთხეს,

ვფიქრობდი, ვნახავ შეერთებულად,

დავით, გიორგის და თამარის დროს

ერთ საქართველოდ აყვავებულად.

(მეფეს სახე ეშლება, მგოსანი შესჩერებია მეფეს)

ამ ტკბილ ოცნების და წრფელ ზრახვების

ორი სხვაც მყავდა თანამოაზრე:

თვით გურიელი, დიდი მთავარი,

და ჯუმათელი, სჯულის სიმდიდრე.

თვალწინ მეხატვის მაღალი გორა,

ზედ აგებული წმინდა ტაძარი

და იმის გვერდით, თავმომწონებით

შტოებგაშლილი დიდი ჭადარი.

იქ, იმ ჭადრისქვეშ, სამივეს ერთად

საქვეყნო ბევრი რამ გვირჩევია

და სამშობლოზე გულაჩვილებულს

ცრემლებიც ერთად დაგვიფრქვევია.

ასე ვფიქრობდით: ჩვენ ერთ სამეფოდ

გავხდით იმერეთს შეერთებულსო,

და ხელს მივაწვდენთ ძმურად ქართლ-კახეთს

შაჰ-აბაზისგან აოხრებულსო.

მხოლოდ იმისთვის გმირმა მთავარმა

სჯული გასტეხა და იქორწილა

და ცოდვა მისი საშვილიშვილო

თანამზრახველებს გაუნაწილა.


მეფე (წყენით)


ნამეტანს ამბობ, ნუ დაივიწყებ,

მოთმინებასაც რომ აქვს საზღვარი!


მსაჯულთუხუცესი (მგოსანს)


უადგილოა და უსარგებლო

ეგ მოგონება და საუბარი.


მგოსანი


რაღად დავფარო, ვის მოვერიდო,

მე სასიკვდილოდ გამზადებული?

საიდუმლო ხმა მალაპარაკებს

და ეს ხმა არის ჯუმათლის სული.

ის მოკვდა, თუმც კი სული აქ ბრუნავს,

საქართველოსთვის თავგანაწირი.

მეფე აღარ ჰგავს პირვანდელ მთავარს

და მე რაღა ვარ ამ ქვეყნად მწირი?

რო მოვკვდე, მიჯობს, სასოწარკვეთილს

თავი არ მიღირს არცა ერთ ჩალად!

ნეტავი სხვებსაც არ ვუყურებდე

სხვის ყურმოჭრილ ყმად და მაჩანჩალად!


(მეფე შეიჭმუხვნება)


წავალ, მივმართავ იმ წინაპართ გუნდს,

სამშობლოს მსხვერპლად რომ შეწირულან,

და, თუმც საფლავიც არ ჰღირსებიათ,

მაგრამ ჩვენს გულში კი დამარხულან.

მეც ერთად მათთან, თუ ღირსი გავხდი,

ცრემლებს გადმოვყრი საამქვეყნო ძღვნად,

რომ ის ცრემლები აქ დანთხეულს სისხლს

წმინდად დაერთოს ციურ მანანად

და აღმოცენდეს მით საარსებო,

საზრდო რამ ჩვენის შვილისშვილების,

რომ ისინიც კი, წმინდად მიმღები,

ვით ზიარების იმ ნაწილების,

იმსჭვალებოდენ წინაპრებსავით

მათი სამშობლოს სადიდებელად,

და ღვაწლი მათი საშვილიშვილოდ

გადასცემოდეთ საგალობელად... (სიჩუმეა)

მშვიდობით, მეფევ! შენ აქ დარჩები

სამეფო ტახტზე მონად მჯდომარე!

მე კი მეფურად შევხვდები სიკვდილს!

დარბაზის ნაცვლად მელის სამარე.


გამოსვლა მეოთხე


(შუაკარებიდან შემოვა დედოფალი, გვირგვინითა

და სადედოფლო სამკაულებით აღჭურვილი. ცირა

თან შემოჰყვება)


დედოფალი


არ შეიძლება! შეაჩერეთ ეგ!

მგოსანს არა აქვს, იცოდეთ, ბრალი!

ვით დედოფალი, ახლა ვამტკიცებ,

რომ მტყუანია მაგასთან ქალი!..

(ყველანი ზეზე წამოცვივდებიან შეშფოთებით).


ყველა


დედოფალია!


მსაჯულთუხუცესი


და მასთან ისიც.


დედოფალი


ვინც გამიმეტა და ვინც გამწირა!

დიახ, ვბრძანე და გამომიყვანეს

საპყრობილედან შემცოდე ცირა!


მეფე


ამას რას ვხედავ?!


დედოფალი


კარებზე მომდგარს

მესმოდა თქვენი წრფელი მსჯელობა.

პირველად მხიბლავს ჭეშმარიტება...

ვიგრძნე სიმართლის უეჭველობა!..

წარსული ჩემი ბნელში მავალი

გადავაყოლე შემცდარ გულისთქმას,

მაგრამ უეცრად ბუნებაცვლილი

აწ ვემონები უმაღლეს აღთქმას.


მეფე


თამარ!


დედოფალი


მეფეო! გცოდე, როგორც ქმარს,

და, როგორც მეფეს, მოგფინე ბნელი!..

შემცოდე ცის და ქვეყნის წინაშე

შენდობას ვითხოვ მაგდალინელი...


(დედოფალი ხელიდან ბეჭედს იძრობს. საზოგადო აღშფოთებაა)


მსაჯულთუხუცესი


ღმერთო ძლიერო!..


მგოსანი (აღტაცებით)


აი, სად ვხედავ

მე სათაყვანო მშვენიერებას!


დედოფალი


ის, ვინც სიცოცხლით ვერ გამაძღარა,

სიკვდილით იგრძნობს სრულ ნეატრებას!


(ახდის ბეჭედს თავს და შესწოვს)


ცირა (შეჰკივლებს და მივარდება)


საწამლავია!


ყველა


საწამლავიო?!


მეფე


ჩქარა მკურნალი!..


დედოფალი (ღიმილით)


ვეღარ მიშველის!

ამაღლდი, მეფევ! ჩემის სიკვდილით

ჩვენი ქვეყანა შენგან ხსნას ელის!.. (სუსტდება)


მეფე (მივარდება აჩქარებით)


თამარ!


დედოფალი


მშვიდობით!.. ეს საწამლავი

ელვასავით სჭრის... ცეცხლი მედება!

ვიწვი! ოჰ, წყალი!.. მეფეო, მგოსანს

ნუ მოიშორებ... ქვეყნის... დი... დება.

ოჰ, ოჰ, მშვიდობით!.


მგოსანი


რა დროსა კვდება!


ფარდა.


1885 წ.

ნამდვილი ამბავი
ვუძღვნი ჩემს პედაგოგებს

I

მთის მწველვალზე, ცის მახლობლად
მერცხლის ბუდედ რაღაც მოჩანს;
თვალთ ისარი, შენატყორცი,
ვერ არჩევს მის სიგრძეს და განს.

ის ფაცხაა მღვიმის პირად
მიწნული და მიგრეხილი,
დრო და ჟამის შესაფერად -
ზამთარ თბილი, ზაფხულ გრილი.

როდესაც მთა ბარს და ვაკეს
ემუქრება წარღვნა-ღელვას, -
ფაცხაც ღრუბელს გარს იბურავს,
ეკრძალება ჭექა-ელვას.

მაგრამ, როცა დაჰქათქათებს
თავზე იქვე მზე და მთვარე
და თვალის წინ ფიანდაზად
ეფინება არემარე,

მაშინ ფაცხა უბრალობით
მომხიბლავად ლამაზია
და იმასთან ყველა ტყუის,
რაც კი ციხე-დარბაზია.

გზა მოუძღვის საცალფეხო,
მიხვეული, მოხვეული;
მასზე გამვლელს უნდა ჰქონდეს
მარჯვე თვალი, მტკიცე გული;

ანუ ჰყავდეს რაში ცხენი,
მთაში გაზრდილ-გამოწვრთნილი:
კლდიდან კლდეზე გადამფრენი,
უშიშარი და თან ფრთხილი.

ამ შორეულ ფაცხა-მღვიმეს
ვინ ჰპატრონობს, ვისი არის?
და საამო კარ-მიდამოს
ვინ შეტრფის და ვინ შეჰხარის?

ერთი ვინმე ახალგაზრდა
აფხაზია, ამ მთის შვილი,
რთულ ცხოვრების უარმყოფი,
მცირედითაც კმაყოფილი.

კარგი თოფი, კარგი ხმალი,
კარგი ცხენი და ნაბადი!..
რას ინატრებს სხვას, ამის მეტს,
კაცი, მისებრ დანაბადი?

მხოლოდ ერთს კი... და ის ერთიც
არის მარტო სიყვარული,
რითაც მხოლოდ ქვეყნიური
ნეტარება არის სრული.

ბედმა ესეც არ დააკლო,
განასხვავა, ვით რჩეული...
სიყვარულსა, მის მონაშუქს,
მიაშუქა სიყვარული:

ერთი თვეა, რაც რომ ცოლად
მიიყვანა ვინც უყვარდა,
ვისაც გულში ცასქვეშეთჲ
შეუწონა, შეუფარდა...

ნაზიბროლა - სახელია,
სამეგრელოს ასულია,
მოწყვეტილი ცით ვარსკვლავი
ედემს ალვად ასულია!..

ელფერობით ვარდი არის,
სინაზით-კი - მორცხვი ია...
ტრფობისათვის ჯერ პირველად
გულის კარი გაუღია.

ცა და ქვეყნის შუამავალად
მიაჩნია მას აფხაზი!..
გულში გულს სდებს, სულში სულს სცვლის,
ხორცს ეწმახვნის სურო-ვაზი!..

ნეტავი მათ!.. მათ სიყვარულს
და მათ უხმო აღსარებას!..
ერთად ჰგრძნობენ ამ ქვეყნადვე
სასუფევლის ნეტარებას...

მაგრამ ხანგრძლივ ეს სოფელი
გაახარებს ვინმეს განა?
თაფლში ურევს მწარე ნაღველს!
მტრისას მისი გამოცანა!..

II

ბნელა ისე, რომ აღარ ჩანს
თითი, თვალთან მიტანილი!..
ცა მრისხანებს, ელვა-ჭექამ
ნადირსაც-კი უფრთხო ძილი!..

ქარი ზუის გულსაკლავად,
წვიმა უშვებს კოკის პირად;
ხან აქ, ხან იქ მთა-ღრეებში
გავარდება მეხი ხშირად.

თითქო მართლა თვით ჯოჯოხეთს
აუშვია ქვეყნად ზარი!
აიტანა შიშის ქარმა
თანასწორად მთა და ბარი!

ამ დროს ხოლმე თვით ეშმაკიც
ეძებს ძრწოლით თავშესაფარს,
მაგრამ, დახეთ ვიღაც მგზავრი
სტუმრად მოსდგა აფხაზის კარს!

დაურეკა და ხმა მისცა:
„გამომხედეთ!.. ვინ ხართ შინა?
სტუმარი ღვთის კარზე ვდგავარ,
ცხენს და კაცსა გვინდა ბინა!“

გაუკვირდა აფხაზს და სთქვა:
„ამ თავსხმაში ეს ვინ არი?!“
შეუკიდა ცეცხლს და უცბად
გამოაღო ფაცხის კარი.

გავიდა და შემოუძღვა
ფეხებამდე დასველებულს,
მიიყვანა ცეცხლის პირად,
უდგამს სამფეხ სკამს - დაღალულს.

ხმას არ იღებს ჯერ სტუმარი,
ნაბდის თასმებს ნელა იხსნის...
თავ-პირი აქვს შებუდნული
ყაბალახით და იცინის!..

ჯერ ნაბადი მიაყუდა,
ბნელ კუთხისკენ მიდგა წყნარა
და, ბაშლიყი რომ გადიძრო,
მოტრიალდა უკან ჩქარა:

„მასპინძელო! - სიცილით სთქვა, -
წახდა ჩემი ხუმრობაო!..
ვერ მიცანი, თუ გეწყინა
ეს უდროვო სტუმრობაო?“

- საფარ, შენ ხარ?.. ენაცვალოს
ძიძის შვილი მაგ შენს თავსო...
ეს თვალები რაღას ნახვენ
შენს უკეთეს სანახავსო?

მოეხვია, გადაკოცნა,
როგორც ძმა და თვისი ტოლი,
და მერე კი გააღვიძა
შიგნით მწოლი მისი ცოლი.

შეეხვეწა: აბა ჩქარა
მოამზადე ვახშამიო:
შორი გზა აქვს გამოვლილი,
არ ექნება ნაჭამიო.

- არა, ბათუ, ვახშამს არ ვჭამ,
არ მცალია მაგისთვისო!
მე სხვა მადა მაქვს აშლილი
სხვანაირი გულისთქმისო...

უპასუხა და მოუყვა:
„მინდა გითხრა ჩემი ჭირი:
დღემდის მტკიცე პირიანსა,
დღეს მიტყდება ძმაო პირი!

ალმასხიტს ხომ კარგად იცნობ,
თავმომწონე ინალიფას?
მის ცხენსა და მის იარაღს
ვერვინ დასდებს ღირსეულ ფასს.

ვაჟკაცია თვალ-ტანადი,
ცხენოსანი უებარი!..
მეტოქეა ჩემი მხოლოდ,
ერთადერთი საშიშარი.

შორს გაისმის მისი ქება,
ჩვენშიც ხშირი სტუმარია;
ბიჭობით და სილამაზით
ქალებიც კი გადარია.

ერთი მხოლოდ ზია-ხანუმ
არად აგდებს, არც უყურებს,
რადგან იცის, რომ სხვებსავით
იმას ის ვერ იმსახურებს.

ზია-ხანუმ, შენც კი იცი,
რომ მშვენებით განთქმულია;
ბევრი კარგი ახალგაზრდა
მისი ეშხით დაბმულია!..

მთვარესავით ხელუხლები, -
სხივებს ჰფენს და არვის ათბობს;
მომხიბლავი შორეულად
თანასწორად ყველას ატკბობს.

ჯერ გაჰღალავს, მიიბირებს,
დაიმონებს, იგდებს ხელში,
მერე უნდა გამოსცადოს:
აგდებს მის მსხვერპს განსაცდელში!..

მეც მომხიბლა ჯადოსანმა,
დამამარცხა, დამიმონა!..
და, თუ ქალი მაჯობებდა,
არ ვფიქრობდი, არ მეგონა...

დამიჩემა: „თუ გიყვარვარ
და ხარ ჩემი მოგვარეო,
ინალიფას ლურჯი ცხენი
ამ სამ დღეში მომგვარეო!“

ინალიფა მის ბედაურს
არ დაუთმობს ნებით გამჩენს
და, თუ ვინმე ძალას იხმარს,
შეაკვდება, არ შეარჩენს!

სხვა გზა არ მაქვს: მოპარვაა
მხოლოდ ერთადერთი ღონე,
თუმც-კი სხვა დროს არ იკადრებს
ამას კაცი თავმომწონე.

აი, რისთვის მოვსულვარ აქ,
ჩემო კარგო მეგობარო!
მე მინდა, რომ ალმასხიტის
ლურჯი ლაფშა მოვიპარო.

მოუსმინა ძიძის შვილმა,
ყველა კარგად გაიგონა,
მაგრამ საქმემ უკუღმართმა
შეაწუხა, დააღონა.

უთხრა: „ვწუხვარ, რომ ეგ საქმე
უკადრისი გიკისრია,
მაგრამ რადგან სიყვარულის
ტკბილი სენი შენც შეგყრია,

გზა აღარ გაქვს!.. უნდა გული
დაუდვა და ემსახურო,
რომ სატფროს წინ შენ სირცხვილის
ოფლი აღარ მოიწურო:

მის ოცნებას, მის გულისთქმას
უნდა მიჰყვე, დაემონო,
გინდ სიცოცხლეც შენი ტკბილი
მწარე სიკვდილს შეუწონო.

ეს შენც იცი, - არ ხარ ქვეყნის
უცადი და უმეცარი, -
სავაჟკაცოდ გამოსული,
უდრეკი და უშიშარი!

მაგრამ მარტო უშიშრობა
ძლევისათვის არა კმარა,
თუ სიფრთხილეც გონივრული
დროზე მას არ დაეხმარა.

ერთმანეთის მინამსგავსი,
შიში სხვაა, სიფრთხილე სხვა,
ისე როგორც სხვადასხვაა
ღვთის წყალობა და ღვთის რისხვა.

რომ მიდიხარ, სად მიდიხარ?
მართალია, გიჭრის თვალი,
მაგრამ ჩვენში როგორც უცხოს,
აგებნევა გზა და კვალი.

შენ ეგ საქმე მე მომანდე,
მე ვიზამ შენს მაგივრობას:
ან მოგიყვან იმ ცხენს, ან თავს
შევწირავ შენს მეგობრობას!

შენ აქ დარჩი, დაიძინე,
გამოშუშდი ცეცხლის პირას!..
და, თუ დამრჩა გამარჯვება,
მაშინ მოგთხოვ ფეხის ქირას“.

გაეხუმრა, გამოეწყო
სამგზავროდ და გავლო კარი.
მიდის, ელვა გზას უნათებს
და დაჰზუის თავზე ქარი.

III

ირიჟრაჟა, ქარი ჩადგა,
გადიყარა, დადგა დარი;
ლურჯ ბედაურს მოაგელვებს
მეგობრისთვის მეგობარი.

მოიყვანა, დააბა და
შინ შევიდა წყნარად, ფრთხილად.
გრძელ ნაბადში გამოხვეულს
სტუმარს სძინავს იქვე თბილად.

აუარა გვერდი, მიდის
იქ, სადაც ის ეგულება,
ვინც სიცოცხლეს ურჩევნია,
სულს სწირავს და თავს ევლება.

გულში ამბობს: „ერთს დავხედავ
ტკბილად მძინარ ნაზიბროლას,
თუ გავუძელ გულის ძგერას,
სულის ბრუნვას, ხორცის ჟრჟოლას“...

სასოებით შედის ქვაბში
და რას ჰხედავს იქ საკვირველს?!
ნაზიბროლა ჩუმად სტირის,
პირს იხოკავს, იკაწრავს ყელს!..

თმაგაშლილი, ტინის კედელს
თავს ახლის და ხმას არ იღებს...
მინგრეულს და მონგრეულსა
ჰხედავს იქვე მის ქვეშაგებს!!!

მიხვდა ქმარი, რაც მომხდარა,
ზარმა დაჰკრა, ელდა ეცა!..
და, რომ კრინტიც არ დაუძრავს,
იქვე უხმოდ ჩაიკეცა.

დიდხანს იჯდა რეტდასხმული,
უყურებდა ცოლის ტანჯვას;
ბოლოს ღონე მოიკრიფა
და მოეგო ისევ ჭკუას.

მივიდა და უთხრა მტირალს:
„ჩუ, ნუ სტირი, გენაცვალე!
რაც გინახავს - სიზმარია,
დაივიწყე ისევ მალე!

ყოველგვარი მოსავალი
კაცის თავზე უნებური,
ღვთის რისხვაა და ტყვილად ბედს
რას უჩივი, რათ ემდური?

გადაიგდე გულიდან ეგ
ცრუ ზღაპარი და სიზმარი!..
მე და შენი სიყვარული
წმინდა არის, ვით ლამპარი“.

მოეხვია და ცრემლები
ამოუშრო თვალში კოცნით,
დააწყნარა, დაამშვიდა
ალერსით და ბევრი ხვეწნით.

მაშინ მხოლოდ გამობრუნდა
სტუმრისაკენ და უთხრა ეს:
„ადე, ძმაო, გაღვიძებას
არ აპირებ, მგონია, დღეს!“

წამოვარდა ზეზე საფარ
შემკრთალი და დარცხვენილი!..
მაგრამ როცა მშვიდ სახეზე
შეამჩნია მას ღიმილი,

გაიფიქრა: „მადლობა ღმერთს!
არაფერი შეუტყვია,
თვარა გულ-მკერდს გამიხვრეტდა
ხანჯლის წვერი და ან ტყვია!

არ უთქვამს ქალს, რაც შევცოდე,
სჩანს, ნამუსი შეუნახავს.
ჩემ საქციელს, სამარცხვინოს,
ვინ გაიგებს, ვინ დამძრახავს?“

მერე უთხრა მის ძიძის შვილს:
„გატყობ, რომ ხარ კმაყოფილი,
შეასრულე განა ჩემი
ძნელი ნატვრა და სურვილი?“

„ - შევასრულე: მოგიყვანე,
დროა, აწ-კი გაეშურე!
ნუ დამძრახავ, საკადრისად
თუ რომ ვერას გემსახურე!“

ხან ესა სთქვეს, ხან ისა სთქვეს,
ისაუბრეს ჯერ ერთხანად,
მერე წყალიც მოუტანა
მას ხელ-პირის დასაბანად.

გამოაწყო, არ დააკლო,
რაც წესია, სამსახური,
რომ სტუმარი არ გაუშვას
გულნაკლი და უმადური.

შეუკაზმა ცხენი, შესვა,
თვითონ შეჯდა ნაქურდალზე
და ორივემ მათრახები
ატკაცუნეს ერთხანს ძალზე.

გაახურვეს მათ ცხენები,
ააღელვეს, ააჩქარეს
და ვიწრო გზით ის დაღმართი
სულ კუნტრუშით ჩაატარეს.

რომ ჩავიდნენ შორიახლოს
მინდვრის პირად, იქვე დაბლა,
მასპინძელმა შეაჩერა
ცხენი და ხმა აიმაღლა:

„ - საფერ-ბეგო! პირშავობა
შენი ვიცი, შემიტყვია!..
და დღეიდან ჩვენ ორს შუა
მოციქული არის ტყვია!

არა სთქვა-რა!.. არც მე გკითხავ:
არის ზოგი შეცოდება,
რომ სათქმელად საძნელოა...
არც შენდობა უხერხდება!

ახლა წადი! დამეკარგე!
ფრთხილად! არსად შემეყარო,
რომ ცუდ გულზე უცაბედად
შენი სისხლი არ დავღვარო!“

ეს რომ უთხრა, შეკრთა საფარ,
გაშრა, ფერი დაედვა მკვდრის,
ჩაუვარდა ენა პირში,
გაქვავდა და აღარ იძვრის...

ძლივს წარმოთქვა: „მართალი ხარ!..
აღარა მაქვს მე სათქმელი!..
შემაცდინა თვით ეშმაკმა
და დამრია ცოდვილს ხელი!..

შენი ტყვე ვარ!.. ჰა, ხომ ხედავ,
იარაღი დამიყრია...
სასიკვდილოდ ჩემი ნებით
შენ წინ თავი დამიხრია...

ჩემს სიცოცხლეს სიკვდილი სჯობს
მომკალ... ტანჯულს რამ მიშველე,
მაზღვევინე, რაც შეგცოდე,
სინიდისი გამიმრთელე!“...

„ - არა! შენ ვერ შეგეხება
სასიკვდილოდ ჩემი ტყვია:
დედიჩემის გაზრდილი ხარ,
მისი ძუძუ გიწოვია...

რაც ქვეყანას მიაჩნია
რჯულზე უფრო უმტკიცესად,
რომ გასტეხე, ის გეყოფა
სიკვდილამდე შენ საკვნესად.

წადი ჩემგან შენდობილი,
მაგრამ შორს კი... და მშვიდობით!..
დღეიდან ჩვენ წმინდის გულით
ერთმანეთს ვერ მივენდობით!

მაგრამ ერთს კი დაგავალებ,
ამისრულე უეჭველად:
რომ მიხვიდე ყაბარდოში,
იცოდე, რომ სულ პირველად,

წადი, ნახე ის მოძღვარი,
ვინც შვილივით გამოგზარდა,
და უამბე შენი პირით,
რაც სირცხვილი დაგემართა!“

გადმოხტა და ლურჯი ლაფშა
მისცა ხელში, ჩააბარა,
მოტრიალდა და აღმართი
ძლივს ბარბაცით აიარა.

IV

არც გვარით, არც ვაჟკაცობით,
არც სიმდიდრით, არც ქონებით, -
ჰაჯი-უსუბ ცნობილია
მხოლოდ ჭკუით და გონებით.

ჭირში, ლხინში საზოგადოდ
უმისობა არ იქნება;
ხელის გულზე აწერია
თვით მაჰმადის წმინდა მცნება.

ზღვა და ხმელი მოვლილი აქვს,
მნახველია ცის და ქვეყნის;
ჯერ ისევე ჭანმაკია,
თუმც არ არის კი მცირე ხნის.

ხელ-ფეხს ერჩის, თვალსაც უჭრის, -
არ ტყუილი ქადილია;
სადაც კია გვარიშვილი,
ყველა მისი გაზრდილია.

საფარ-ბეგიც მან გაზარდა
ისე, როგორც სხვები ყველა,
მაგრამ მარტო წვრთნა რას იზამს,
თუ ბუნებამც არ უშველა?

აი, სწორედ ამ უსუბთან
მიდის ახლა საფარ-ბეგი,
მორდუობის გამტეხი და
ჩვეულების გადამდეგი.

ეუბნება ყოველიფერს,
უნებურად რაც შეემთხვა;
ცრემლები სდის და ეჩრება
ბურთად ყელში მწარე სიტყვა.

ყურს უგდებდა ჰაჯი-უსუბ,
სახე მოინაღვლიანა:
სიდიადე ამ მუხთლობის
თვალწინ გაისიგრძეგანა.

ოხვრით ჰკითხა: „მერე? მერე?
რომ გაიგო, რა სთქვა ქმარმა?“
- „მაპატივა შეცოდება,
როგორც ძმამ და მეგობარმა!..

მხოლოდ ის-კი დამავალა:
ნახე შენი გამზრდელიო
და მაგ შენი საქციელის
პასუხს მისგან მოველიო!“

- მესმის, მესმის და პასუხიც
ჩემი მხოლოდ ის არიო,
რომ ნამუსის გასაწმენდად
ჩემი ხელით სისხლს დავღვრიო!..

შეაყენა ზედა ფეხზე
მან დამბაჩა დატენილი;
მორჩილებით გულ-მკერდს უშვერს
საფარ, მისი გამოზრდილი.

მაგრამ უსუბ ეუბნება:
„შენ სიკვდილის რა ღირსი ხარ?!
სასიკვდილო მე ვარ მხოლოდ,
რომ კაცად ვერ გამიზრდიხარ!“

წარმოსთქვა და საფეთქელში
მიიჭედა ცხელი ტყვია!..
ჩაიკეცა სულთამბრძოლი
წამლის კვამლში გაეხვია...

1898