[შესავალი]

1

ჰე, არსისა შემოქმედო! შენგან არის ყოვლიფერი:

ცა, ქვეყანა, ზღვა და ხმელი, დარი მზისა მონაფერი.

ვერვის ძალუც ხორციელსა ქება შენი შესაფერი,

შენმცა მრისხავ, მოწყალეო, თუ ტყუილად მოგეფერი!

2

ვიწყო რამე სიტყვა მცირე, ბრძენმან ვინმე ყურად იღოს,

გულისაგან საუნჯისა ვის რა ედვას, გამოიღოს;

ჰმართებს, კაცმან კარგი ნახოს, მანცა მისგან გარდმოიღოს,

უგბილმან და უგუნურმან ვერა რამე წამოიღოს.

3

სცანით, სიბრძნისა ტრფიალნო, ძალნი სიტყვათა თქმულისა,

უცებთა არად სანდომი, ცნობილთა - წამლად გულისა;

მე გამიმწარდა საწუთრო, აბეზარ ვიქმენ სულისა,

სოფლისა ავად ბრუნვამან მე ერთობ გამაგულისა.

4

ფილოსოფოსთ ელენთ სიბრძნე შვიდი არის, გან ექვსული!

ერთი არის რიტორება, სიტყვათ შეთხზვნა განექსული;

ნაძლევი ვარ, თუ ვინმე თქვას ჩემებრ რამე განლექსული,

უკვდავი ხარ - ცნობა გმართებს, პირუტყვად გაქვ გან ეგ სული?

5

ვარდისა და ბულბულისა ვის გაბჭობა არ ასმოდეს,

მას იამოს ეს ამბავი, თუ ვისთვისმე ხელი რბოდეს;

ვის მახვილი გულად ედვას, ცრემლთა ნაცვლად სისხლი სწთოდეს,

იგ უცილოდ წადიერად ყურსა სმენად მიუპყრობდეს.

6

გააუბნა ერთმანერთსა მოლა აჯამ ბრძენთა-ბრძენმან

ბულბულს ვარდი, ვარდს ბულბული სიტყვა ტკბილი, ენა გრძელმან,

სალხინო და სალაღობოდ, სხვად არასმე შესაძემან;

მიჯნურთათვის გულსა ლახვრად ჭირსა ლხინზე დასაძემან.

7

შევიწიო ძალი ღვთისა, მე დავიწყო თარგმანობა,

გაზაფხულზე დაიწყების აწინდელი სიტყვის თხრობა;

მზე კირჩხიბზედ გარდაჯდების, შეიქნების ქვეყნად თბობა,

ფრინველთაგან შემღერება, ჭიკჭიკი და ამო ხმობა.

8

ზღვა დაწყნარდა ღელვისაგან, შეიცვალა ქარ-კეთილად,

ვითა გული გამწყრალისა, დამშვიდდა და იქმნა ლბილად;

მკსინვარება ზამთრისა და ყინვა დადნა, ვითა ცვილად,

ხეთა იწყეს შემოსადვე პირველისა დანაწყილად.

9

ჰაერიცა შეიცვალა, ჟამ კეთილმან მოაბერა,

მანვე მიწა განაახლა, ვინცა პირველ მოაბერა;

მაქებარად ხელოვნისა გამოჩნდების მოამბე რა,

გამისინჯეთ ლექს ქართული, ერთმანერთსა მოვაბე რა!

10

წელიწადის მოქცევამან მიწის პირი განაახლა,

იგ ოსტატი ხელოვანი პირველ იყო, განა ახლა?

ქარი, მიწა, ცეცხლი, წყალი, ერთმანერთსა თან აახლა,

ცა ყინვაზე, მიწა წყალზე ადრიდგანვე დაასახლა.

11

გაზაფხულის წვიმამ ხშირმან ჟანგიანი მიწა რეცხოს,

ხენი ხილთა გამომღებლად მიდგომილი დააკვერცხოს,

ამაუბნა ჭიკჭიკითა - ლამის მეცა გამამერცხლოს,

მელექსემან ხამს, თუ სიტყვა ახალასოს, წმინდად ვერცხლოს!

12

ვითა ტურფა ახალ-რძალი საწუთროსა დანაზრობდა,

წყლისა პირსა ალვა ნორჩი ტურფად რასმე ტანად ზრობდა;

ყვავილნი და მწვანე მოლნი თავსა მიწით დანაზრობდა,

მზისა შუქთა მომლოდნელი იგ არვისგან დანაზრობდა.

13

ჯერ ვადიდო, რაც ძალ მედვას, შემოქმედი მისგან ქმნილმან,

მაგრამ რა ვქნა - სოლომონცა მცირე რამე უთხრა ძლივ მან;

აწ მოვიქცე პირველსავე ამბავზედან სიტყვა-მცირმან,

საქებელად ძალსა მისსა აღმოხეთქა ნერგთა ძირმან.

14

დაუსწრო პირველ ყოველთა ყვავილთა მოსვლა იამან,

მოგვართვა სული სურნელი, იგ საყნოსელმა იამან;

თავმოდრეკილმან სიმდაბლით არ თავი გაიზვია მან,

ტკბილად შეხედნა თვალმან და გულისა კარმან ღიამან.

15

სურნელი და პირად თეთრი გაიშალა იასამან,

ვთქვი: ესე სჯობს ფერად, სულად, დამამდურვა იასა მან;

მას ვერა სჯობს ერთი რამე, ვერ უდარებს, იასა მან;

ვერ მიუველ მოსაკრეფლად, ვის დაუსვამს ია სამან?

16

ზამბახმან პირი გაშალა, იგ თავი სრულ მან დახარა,

აგვავსო სურნელებითა, ზედ ყოვლმან სულმან დახარა;

ვთქვი: ჩემთანც მოდი საწოლსა - ბაღშიგან სულ მანდა ხარა,

ვფიცავ, ან ძმა ხარ ვარდისა, ან, ჩემმან სულმან, და ხარა.

17

რა მოვიდა დრო მოსვლისა, სუმბულიცა მოვა სითმე,

ნახა ვინმე პირად მზემან, თქვა: “ვსჯობვარო ნეტა რით მე!”

უსუნა და თქვა: “ეზომი მე სიტურფე ვით დაგითმე?

შავი ხარ და სულ-ამბარი, ზილფად მინდა, ან დაგით მე!”

18

ნარგისი მოვა შვენებით, ყვითლითა შემოსილაო.

არ ვიცი, ვის ჰგავს, სით მოვა, ვისი გვარი და სილაო;

მისითა სურნელებითა წალკოტი სულ ავსილაო,

გამდიდრებულა ბაღი და მებაღე არ დავსილაო.

19

ყაყაჩო და არღავანი ერთმანერთსა ეუბნების:

- “სიტურფით და შვენებითა, ფერად ვერვინ გვედარების;

სურნელობით გვაჭარბებენ - გული ჩვენი ამით ჭკნების,

მივიდეთ და გავერივნეთ, მათში ნურვინ გამოწყდების.”

20

სოსანმან უთხრა რეჰანსა: “ქუფრი გაქვს, თალხი ფერები,

გიგავს რამ მგლოვიარესა, გული ჩანს დანაბერები;

შენ სული გიდის სურნელი ტურფად რამ მონაბერები,

უსული მაქვს და შვენება, მათთან მეც შევეფერები.”

21

ვით გიამბო რიცხვი, ზომი მათ ყვავილთა გარეგანთა,

სურნელნი და მრავალფერნი, არ თუ მგზავსი ეკალ-ნართა;

თქვეს: “მოველით უკეთესსა, მოვა, საქმე წაგვემართა,

ჰფერობს ჩვენი ხელმწიფობა, რად დაყოვნდა, არ მოგვმართა?”

22

თქვეს: “რა გვექმნების უმისოდ ვარდისა მომლოდინესა?

ჩვენ თავი დაგვიც სამონოდ მისთვის, გლახ, ცრემლთა მდინესა.”

მოვიდეს, ნახეს, გაშლილი, თქვეს: “ეგზომ ტურფა ვინ ესა?”

თაყვანი სცეს და შეიტკბეს, გაღიმდეს, გაიცინესა.

23

მათ შუა დასვეს ხელმწიფედ, იგი მისებრივ შვენოდა,

ეგზომი მათი სიტურფე მასთან არ გამოჩნდებოდა;

მეფე, გლახა და მდიდარი იშვებდენ, არ მოსწყენოდა,

იგ, მისთვის ხელი, ბულბული თავს ევლებოდა, მღეროდა.

24

ბაღი, ბაღჩა და წალკოტი შეამკო, დააშვენა მან,

იგ მონად შექმნა ყოველნი თეთრ-წითლად შუქთა მფენამან;

სრულ საყნოსელი აავსო სურნელებისა დენამან,

ვეღარა ქნა რა სევდამან, შეჭირვებისა წყენამან.

25

ყველამ მომართა სალხინოდ, იგ ვისცა სცალდა, ვის არა,

რცხვენიან ჭირისუფალსა, თვარ შეჭირვებით ზის არა;

შელეწეს ზღუდე, კარები, ღობემან ვეღარ ისარა,

რაღა იციან ღამისა, ან მზისა ამოსვლისა რა?

26

ბულბულისა რაღა გითხრა მრავალგვარად ყეფა, მღერა,

მისმან ეგზომ ხელობამან ყოვლი სული შეაჯერა;

იგ სულისა დაუღებლად ზახილი და ცრემლთა დენა,

ვარდმან ნახა, ითაკილა, შეუვიდა გულსა წყენა.

27

მან ერთ-დღე იხმო მებაღე ხალვათად თავის წინარე,

თქვა: “გკითხავ რასმე, მიამბე, თვარე გყო ცრემლთა მდინარე;

ბევრ-მრავალ-გვარად მხმობელი, მითხარ, ეგ ჩიტი ვინ არე?

კვდების, იწვის და იძახის, არვის უნახავს მძინარე.”

28

“რა მე მოვსულვარ, მას აქეთ ბრუნავს ამ ჩემსა არესა,

დაფრინავს სრულა ხედახე, იძახის, კვნესის მწარესა;

რა გამეღვიძოს, აქ ვნახავ ჩემზედან დამბრუნვარესა,

პირს არ შეიღებს, არ გავლის გარე ბაღისა კარესა.”

29

“ბევრჯერ მინახავს უსულოდ ეკალთა ძირსა მდებარე,

გავბედავ უთხრა: «დამარხეთ, რა ბაღში მოვა მებარე.»

იტყვის: «ცოცხალვარ, რად მმარხავთ? - გულსა ცეცხლი

მწვავს მდებარე!»

აწ მითხარ: - მე და ეს ბაღი შენს ხელთ ვართ, შენ მოგებარე.»

30

მებაღე ჰკადრებს: “ტურფაო თვალად, ფერად და სულადო!

იხარებს ყოვლი ქვეყანა, რა მოხვალ კარგ-უსულადო,

მე შენი სამსახური მაქვს ჩემად სიცოცხლედ, სულადო,

მე ვხედავ ამა საწყალსა ჭკვისაგან გარდასულადო.”

31

“მიბრძანე, მითხარ მართალი - თვარ ვიკადრებდი მე რადო!

შენთვის იწვის და ენთების, პირისპირ გიზის მზერადო;

თავსა გევლების ხელქმნილი, ზედ დაგჭიკჭიკებს მღერადო,

აწ შენცა ჰკითხე, გიამბოს, უბრძანე - «დამკვნეს მე რადო»?

32

“რა წახვალ, დაიკარგების, რა მოხვალ - მოვა ესეცო,

გაკვდების თავგანწირული, ხედავ, ლახვარსა ეს ეცო!

უსახლკარო და ღარიბი, ცოტა რამ ტანსა ეს ეცო,

რას გერჩის, თვარემ შენ იცი - გავაგდებინო ესეცო!”

33

“თუ რასმე მკითხავ - დაეხსენ, იყოს ამ შენსა არესა,

ამოა, ტკბილი მხმობელი, ნუ მოშლი ბაღის კარესა,

ბრალია, აქ არ იძახდეს, კაცმან გააგდოს გარესა!”

არ დაიშალა, ბულბულსა სიტყვასა ეტყვის მწარესა.

34

აწ ბულბულსა სიტყვა უთხრა მქისე რამე, არ თუ ტკბილი:

“სადა მე და ან ვინ შენა? - ხელი ხარ და, ან შეშლილი,

ჰყეფ, იძახი დღივ და ღამე, გამიკრთების თვალთა ძილი,

საქმე ხელად აგიღია, ერთობ ძნელი, არ ადვილი”.

35

რა ბულბულს ესმა, იამა ვარდისა გაუბნებაო,

უზომოს სიხარულითა ვეღარ ზის, ზე-ქვე ხლტებაო:

- “ჩემისა სიკვდილისაგან, მითხარ, თუ რა გერგებაო?

თუ გაგეყრები ცოცხალი, მე სული ამომხდებაო!”

36

“რად ეგრე უცხოდ გამხადე, ბრძანებ: - «შენ ვინ და მე ვინა?»

ცეცხლსა უშრეტსა უწყალოდ სხვამან ვინ დამაწვევინა?

შენი შეიდი ბულბული კარში რამ გაგაწვევინა?

ნეტარძი, დამხსნა სურვილსა, ცოცხალს არ გამაწევინა!”

37

ვარდმან უბრძანა ბულბულსა: “უჭკვო ვინმე ხარ ხელადო,

იგ შენი ვინმე საფერი სჯობდა აგეღო ხელადო;

უფრო სხვა გვარი უნდოდა ჩემთვის გაჭრილი ველადო,

ხელმწიფეთ სატრფიალოსა რად გამხდი საკიცხველადო?”

38

ბულბულმან უთხრა: “პირ-მზეო, რად აგრე მომიშორეო?

ეგრე მწარისა სიტყვითა გულში ლახვარი მორეო,

შენს ახლოს ყოფნას არ ვღირსვარ, ეკალში გამაგორეო,

აქ შენს წინ თავსა მოვიკლავ, თუ კიდევ მეტყვი «შორეო»!”

39

ვარდმან თქვა: “შენი სიტყვები მე გულში მეცა დანადო,

მიჯნური უნდა საფერი, - ვინც ნახონ - თვალად, ტანადო,

მე ვარ ყვავილთა ხელმწიფე, ვის ხედავ ჩემისთანადო?

დამეხსენ, თვარ გაცემინებ, სიგრძე მოგეცეს განადო!”

40

ბულბულმან უთხრა: “საკვდავად მე თავი გამიწირაო,

მე შენი შეკვეთილი ვარ, არ სხვა ფრინველი, ირაო;

მომკლავ, დამარჩენ - მე შენმან სიტურფემ გამაკვირაო,

შენად საფერად დაგმღერი, არ ავად რასმე ვყვირაო.»

41

ვარდმან უბრძანა: “ღვთის მადლსა, დამეხსენ, გამეცალეო,

გვერც მახლავნ ტურფა ყვავილნი, ამათთვის მომაცალეო;

სტუმრად ვართ, ცოტა ხანი გვიც, ეს ბაღი დაგვიცალეო.

სხვაგან ქენ შენი ბუნაგი, ადგილი გარდიცვალეო”.

42

აწ გაახშირებს ბულბული ტირილსა, სულთქმა, უშებსა,

იგ სისხლის ფერად ნაღებსა, გლახ, ცრემლებს გარდმოუშვებსა,

ეტყვის: “სად მაგდებ, საწყალსა ტყვესა აწ შენგან უშვებ სა?

მეც ვიცი, შენი შვენება კაცს ცოცხალს არ გაუშვებსა.»

43

“არ გაგეყრები, ცოცხალი რომ წვრილად დამახევინო,

შენსა ეკალსა ავეცმი, სხვა შტო არ ვიცი, ხე ვინო;

ფეხთ ქვეშ მოგიკვდე, ჩემზედან საყელო გარდგახევინო,

ჩემისა სიბრალულითა სიცოცხლე დაგაწყევინო!”

44

ვარდმან უბრძანა: “ბულბულო, ვერ გხედავ ჩემსა ფერასა,

ვიც გაწყენ, მაგრა არ ღირსხარ პირისპირ ჩემსა მზერასა,

სხვაც არის ტურფა ყვავილი, ჩამომეკიდე მე რასა?

ნახე, თუ ჩემისთანასა აღმოანორჩებს მზე რასა”.

45

“მე თავის ქება მრცხვენოდა, აწ არ დამეხსენ - ვიქებო:

მიწის ნაყოფსა ყოველსა სიტურფით გავაქიქებო;

თასს მოვუხდები სავსესა, ჭიქასა მე ვაჭიქებო,

მჭვრეტელნი გულსა ეტყვიან: «ესე სჯობს, მასთან იქ ებო!»

46

“მეფენი და ხელმწიფენი ნატრით თავსა გარდმიყრიან,

რა მე მნახვენ, გულისაგან შეჭირვებას გარდიყრიან,

დაიმონის სულმან ჩემმან, ბაღით არსით გამიყრიან,

სხვა ტურფა რამ სანახავი ჩემგან კიდე აი, ყრიან!!”

47

“ხელნი ხელქმნილსა მადრიან, მიჯნურნი - სამიჯნუროსა,

ჩემზედ შეითხზვნენ რიტორნი სიტყვასა მათებუროსა;

ვინ თავს დამირჭობს, არა მშურს გვირგვინი მათ ებუროსა,

ნახე, სული და წამლობა თუ ვინმე გამომწუროსა!”

48

“კეკლუცნი ღაწვთა მნათობსა შემირჭმენ, ზედან მიდებენ,

უნდათ, რომ იყვნენ ჩემთანა, მითვისტომებენ, მიდებენ;

მაგრა ცუდია - მნახავნი უტურფესობას მიდებენ,

“გგავს, მაგრა კიდევ შენ სჯობო”, - მე ამით გულსა მიდებენ.”

49

“აშიყ-მაშიყნი რა ჟამად ერთმანერთს შეეყრებოდეს,

ხელთ უჭირავარ ორთავე, წოლად რა წაეყრებოდეს;

უჩემოთ არცერთი ვარგა, რა დაწვნენ და ეყრებოდეს,

მათსა საწოლსა, საჯდომსა ქვეშ სხვა ვინ წაეყრებოდეს?”

50

“ქალნი ტურფანი, კეკლუცნი ჩემთვის წალკოტად მორებენ,

დამკრეფენ ბროლის თითითა, ეკალსა მომაშორებენ;

სურნელს უბესა ჩემითა ავსებენ, ამოყორებენ,

ჩემს მიდამოსა ლხინობენ, თამაშობენ და გორებენ.”

51

“არ ჩამომეხსენ, მე თავი, მგონია, მაქებინეო,

შენ არ იცი და მე ვიცი, სადაური ვარ, ვინეო;

სად იყო ჩემი სამყოფი, პირველ სად მოვილხინეო,

მე ბრძანებითა ღვთისათა სამოთხით მოვივლინეო”.

52

ბულბულმან უთხრა ტირილით, ცრემლით აავსო გობანი:

“დია გმართებს და გშვენიან ყოვლითურთ ქება-მკობანი;

მაგრამ წესია კეკლუცთა მიჯნურზედ ამაყობანი,

ყმობაცა აღარ მაღირსე, არ თუ ამხანაგობანი!”

53

“აწ მიწაშიგან ჩამაგდე, დიაღ, ცად გაიწიეო,

მე გვარად ინდოური ვარ, შენთვის აქ მოვიწიეო;

შენისა სიყვარულითა, ხედავ, რომ დავიწვი, ეო,

ცემა მიქადე, გაგდება, გვერცა არ დამიწვიეო.»

54

“უცხო ვარ, უამხანაგო, არ ცუდი ვინმე ჩიტია,

იადონი და მერცხალი - ვერა ხმობს ჩემთან - გვრიტია,

ფერად-ფერადი ჩემი ხმა ვერც სასმენელმან იტია,

აწ მომკლა შენმან სურვილმან, საკვდავად შემომიტია.»

55

“მე სახაფიფო ყოველთა სათქმელად გამოსულია,

უწყალოდ შორს დაჭერითა მე ამომართვი სულია;

საჭვრეტლად აღარ მიმიშვი, არცა მკარ შენი სულია,

შენად საქებრად მხმობელი ვერც მაშინ დამასულია!”

56

“ბრძენთა და ფილოსოფოსთა, რიტორთა, მოშაირეთა,

სპარსთა, ინდოთა, ქართველთა - ცნობილთა, არ თუ ვირეთა -

შენად მიჯნურად დამწერეს ჩემთვის არ დამაძვირეთა,

თუ არ გფერობდი, რისთვის გთქვეს, მათ ვინ დაუყოფს პირებთა?”

57

“შენც იცი - ჩემი ამბავი არ ახალია, ძველია,

შენი ქება და დიდება ვიძახი - არ დამელია;

შემოგფრინავ და შემოგმზერ, გლახ, გული გარდამელია,

ამდენი უსამართლობა გეკითხოს - მე მოველია!”

58

“რა გნახეს, გიხმეს ყოველთა ყვავილთა უტურფესადო,

შენად უფერად მიჯნურად, ნეტარ, დამწერეს მე სადო?

ეგზომ მოთქმა და ზახილი, მგონი, მეყოფის კვნესადო,

დამწვი, გამხადე აბედად, შენ იქმენ ჩემად კვესადო!”

59

ტირილით ხმობდა: “მარგეთ რა, მოდით, მიჯნურნო, მორებით,

წყლული მინახეთ ულხენი, იგ რომ თქვენცა გჭირსთ სწორებით;

ჩემგან ისწავლეთ ხელობა ახლო, ნუ ერთობ შორებით,

ვერა მარგოთ რა - დამმარხეთ, საფლავად მიმაგორებით.”

60

“ეს ვის ასმია სულდგმულსა - ხელს უთხრას: «ნუ ხარ ხელიო!

ცეცხლსა მოგიდებ უშრეტსა - ნუ დაგეწვების ყელიო,

გატირებ სისხლის ცრემლითა - ღაწვნი ნუ გაქვან სველიო,

წადი და სხვათა უჭვრიტე - ჩემთან ხარ ნუ მომსვლელიო.»

61

“მე წამეკიდა ეს ჭირი სხვათა მიჯნურთა მეტადო,

ვისთვის მოკვდი და ვეწამე - აღარ მიმიშვა ჭვრეტადო;

მე ამას დავჯერებულვარ - პირსა გიჭვრეტდე რეტადო,

ისწრაფი ჩემსა სიკვდილსა ნაცვლად ცეცხლისა შრეტადო.”

62

თქვა: “ნეტარ, მომკლა, როდესცა მაჯა ვერ მცემდეს და მარა,

საკაცეზედან დამაკრა - ეს ბაღი ისე დამარა;

ეკალთა ძირსა დამმარხა, მე დამძრა იქიდამ არა,

ვერ მომეხმარნეს მოყვასნი - ძმამან რა მარგო, დამა რა?”

63

ვარდმან თქვა: “მესმა, ბულბულო, შენის სიტყვისა მიგება,

მეწყალვი, ვნახე, გლახ, შენი ჩემთვის ლახვარზე მიგება;

მაგრამ არ გმართებს შენ სხვათა მიჯნურთა თვალის მიგება,

შენსა უღირსსა საქმესა წინა მისწრობა, მიგება.”

64

“მე ერთი ტურფა, უებრო ვარ ყოვლთა საქებარადო,

მთას ავყვავდები მას უკან, როდეს მომკრეფენ ბარადო;

თეთრი ვარ ბროლის უთეთრე, ყირიმზი - ლალის გვარადო,

საჭვრეტლად შვენიერი ვარ, სურნელი მუშკ-ამბარადო.”

65

მერე ეს ჰკადრა: “აწ შენი სიკეთე გამაგონეო,

ამისად შესადარებლად შენც თავი მომაწონეო,

შენი და ჩემი საქმენი გასინჯე და აწონეო,

თუ ჩემს თავს არა ღირს იყო, დამეხსენ, ჩემო ღონეო!”

66

ბულბულმან სულთქნა საბრალოდ, ამოიკვნესა მწარენი,

ცრემლი დასთხია თვალთაგან სისხლის ფერისა დარენი;

მისის სულთქმისა კვამლითა სრულ დაწვა იგი არენი,

ვითამც თქვა სიტყვა ამაყი, იგ არ თუ სამუდარენი!

67

უთხრა, თუ: “თავი არ მომაქვს მე შენად საკადრისადო,

ერთიცა არ დამცდომია, მანდეთ ლახვარი მკრი სადო;

ხამს სიბრალული გაქონდეს შენთვის უწყალოდ მკვდრისადო,

ბრძანე, თუ ფილოსოფოსთა შენთვის არა მთქვეს, ვისადო?”

68

“ვითა შენ სხვანი ყვავილნი, ვერ მედარების მე ჩიტი,

შენზედ ვილოცავ, არ ვიცი მაქა, მადინა, მეჩიტი,

შემოგფრინავ და შემოგმზერ, პირდაპირ ჩამოგეჩიტი,

შენთვის ვიძახი, შენს მეტი სხვა გზა არ ვიცი - გეჩიტი.”

69

“შენმან სურვილმან დამლია, თვალ-ტანად დამანასაო,

თვარე ფრინველსა ათასსა მე ვჯობვარ, არ თუ ასსაო!

დავსწყევლი ჩემსა მშობელსა, მამასა, იმ ანასაო,

შენ სიკვდილისა სასმელსა, ვიცი შემასვამ თასსაო!”

70

“ყვავილში შენ ხარ ღარიბი, ფრინველში - მე ვარ, მგონია,

დაგვწერეს აშიყ-მაშიყად, მგონი, თქვენც გაგიგონია;

ესეოდენი უცხო ხმა შენს ეშყზე მომიგონია,

შენს ეშყზე მოვკვდე, წავეგო - იგ ეგრე მო იგონია!”

71

“მკვრელნი, მთქმელნი და რიტორნი, მგოსანნი, მოშაითენი,

“ვარდ-ბულბულს” გაიძახიან ყოველი სული იმთენი;

აწყა დამიწყე წუნობა, გამცრიცე, გამაყვითენი,

შენი ბრალია, შემშალე, თეთრ-წითლად პირი მითენი.”

72

ვარდმან უბრძანა ბულბულსა: “შენს ლაყაბს ვინ აუაო?

ხმა და უსული კარგი გაქვს, არა ხარ ხარაბუაო,

შენმან ეგზომმან ზახილმან მე ერთობ დამაყრუაო,

თუ ერთხელ წავიკიდებით, ვინ ჩამოგვივა შუაო?”

73

“მელექსეთაგან ნათქვამი სიტყვა მოიღე პირადო,

დაგწერეს ჩემად მიჯნურად - არ მიმაჩნიხარ ჩირადო;

რუსთველმანც მაქო, შენც იცი, ეკლიანად და ძირადო,

შორს წადი, იყავ მიჯნური, აქ ჩემთან დაიწვი რადო?”

74

“იგ ახლოს მყოფთა მიჯნურთა ზრახვა არ დააკლდებაო,

შენ ვერას ირგებ, შემრჩება მე ცუდი მოყივნებაო;

არ შეადგების სააოდ იგი, ვინ ვისთვის კვდებაო,

წადი და იყავ მშვიდობით, გეყოფა ცეცხლთა დებაო!”

75

ბულბულს რა ესმა, ცრემლთაგან დააყენებდა მორევსა,

- “რად მეტყვი, სულთა წამღებო, სიტყვასა მოსაშორევსა?

«სხვა გიყვარდესო» - ეგ სიტყვა გულში ლახვარსა მორევსა,

შენსა ეშყსა და სურვილსა სხვისა ვისიმცა მორევსა?”

76

“ეგზომს ხანს შენი ხელქმნილი სხვაგან სად უნდა წარევდეს?

ხამს, თუმცა სხვათა მიჯნური შენს სიტურფესა წარევდეს;

შენი მძებნელი, გლახ, შენთვის თავს უნდა გაიმწარევდეს,

შენისა მოკრეფისათვის ხელსა ეკალში წარევდეს.”

77

ესე თქვა, დაბნდა, უსულოდ ეკალში დანამცემობდა,

მას უბედურსა, საწყალსა გულზედან დანა მცემობდა;

ვარდს შეებრალდა, რა ნახა, თვალს ცრემლი გარდმომცემობდა,

წყალსა ასხემდა გულზედან, ძლივ ჭკუას მონამცემობდა.

78

უთხრა: “რად შემიქ, ბულბულო, შენის სისხლისა მზღვეველად?

სხვანიც ყოფილან მიჯნურნი არ შენებრ დასაწვეველად,

არ ჩამომეხსენ, არ ვიყავ შენი მე აქა მწვეველად,

მოჰკვდები, - ცოდვა მომხვდების, - ვიცი, თუ გაგაგდო ველად!”

79

“ნება დამირთავს, აწ იყავ ბაღისა ამ მიდამოსა,

მას ადიდებდი, ყვავილნი ვინც ასე ტურფად დამოსა;

გაიცდიდი და სინჯევდი თეთრ-წითლად, ყვითელ-მწვანოსა,

შენიმც ბრალი აქვს, ვინც შენი გაგდება შეიწამოსა!”

80

ბულბულს რა ესმა, გაცოცხლდა, უძრავად აღარ ბნდებოდა,

სიკვდლისაგან დახსნასა, სიცოცხლეს იმედებოდა;

სისხლისა ცრემლი შეაშრა, ცეცხლი არ ისრევ სდებოდა,

ვარდსა დაუწყო ყველაი - მის შესაფერად მქებობდა.

81

თქვა: “შენ მან მოგცეს მუქაფა, ვინ ეგრე ტურფად გშენაო,

სალხენად ყოვლთა სულდგმულთა შეგამკო, დაგაშვენაო;

სიკვდილს მომტაცე, სიცოცხლე მიბოძე იგ აქ შენაო,

დამწყვიტე დენა ცრემლისა, სულთქმა, კვნესა და ქშენაო!”

82

“შენით შვენის და იხარებს წალკოტი, ბაღჩა ბაღადო,

ღმერთმან დაგბადა ყვავილთა თუ არ ხელმწიფედ, რაღადო?

შენი გაყრა და შორს ყოფნა აღარ დამასვი დაღადო,

მუსიკთა ყოვლთა უტკბოსად მე შენი ქება ვღაღადო!”

83

“რომ არ გამწირე სიკვდილად, აღარ გამაძე გარე მე,

შენს მიდამოსა მამყოფე, იგ არ გაჭრილი მარე მე,

არ მომიშორე, თუცაღა ახლო არ მიმიკარე მე,

ფერი, სული და სიტურფე ვეღარას შეგიდარე მე!”

84

“დაგბრუნავ, თავსა გევლები მე შენი ყურბან-სადაღა,

შენ შემოგწირე საკვდავად გული დამწვარი, სადაღა,

შენთვის მკვდარი და ტყვექმნილი, ნეტარ, წავიდე სადა ღა?

შენთანა ჩემად პატრონად, ნეტარ, ვიშოვნო სად აღა?

85

“რამდენს ხმას ვიცვლი, ეგზომსა შენს სიტურფესა ვთვალაო,

შენთვის ხელქმნასა, დაწვასა ვიძახი, არ დავმალაო;

გაშლილსა გნახავ - დავიწვი, რა პირსა გაილალაო,

ხმა-მაღლა შენსა მქებელსა გარეგან რასთვის მლალაო?”

86

“გავცოცხლდები ერთ-წელ-მკვდარი, რა დრო მოვა შენი ფასლი,

თავს დაგიწყებ შემოვლასა, სულს ამოსვლას აღარ ვაცლი;

უსულსა და ტკბილსა ხმასა საქებარად შენზედ დავსცლი,

შენს ჭვრეტაზედ სამოთხეში ყოფასაცა მე არ გავსცვლი.”

87

“დღე დამელვის მაშინვე, ოდეს დაიწყებ ლევასა,

გული ვერ გაძლებს ქვაქმნილი შენის გაყრისა ლევასა;

მაშინ დაიწყებ უძღებად ჩემის სისხლისა ლევასა

მე დამიმკვიდრებ გულისა სევდასა, იგ მალე ვასა!”

88

“წავალ და დავიკარგები, შიგან ჩავჯდები ყანასა,

თუ ხელს მოვჰკიდებ, უცილოდ ზედ დავეხევი დანასა;

ვეცადო, არვინ მაღირსებს შენ-თანა წამოტანასა,

არ მოვინდომებ უშენოდ იქიდამ ამოყვანასა!

89

“თვალით არას დავინახავ, შევიქნები უტყვი, მუნჯი,

ვირ არ მოხვალ, მე სოფლისა სიყვარულსა არ ვიუნჯი;

მე ბულბულად ვეღარ მიცნობს თათარი და ვერცა გურჯი,

სიკვდილისა მონატრესა მიწა მინდა ერთი ბღუჯი.”

90

ვარდმან უბრძანა პასუხი ტკბილი და არ გამწყრალები:

“სიტყვა იხმარე მსმენელთა საბრალოდ, შესაწყალები;

მიჯნურად ერთობ კარგი ხარ, გულსა გჭირს დასაბრალები,

მთქმელი ხარ ერთობ უებრო, ხმა გაქვს არ დასამალები.”

91

“ვითამც თქვეს ფილოსოფოსთა, საქმე რამ შეგიდარესა,

ერთს საქმეს ვერ ვემოწმები იგ მათგან ნაუბარესა;

მხედავ სადაც ვარ - ვაშვენებ იგ ყოვლსა არემარესა,

იმას კი ვიტყვი, ვერ გხედავ თვალ-ფერად ჩემსა დარესა.”

92

ბულბულმან მისი პასუხი ვეღარ თქვა, ენა დაება,

სიახლოვითა ეფონა ცოტა რამ ჭირი და ვება;

ამა სიტყვაზედ გარდაწყდა მათი ბრძოლა და დავება,

მეც მომეწყინა ტყუილი ეს ცუდი გალაყბაება.

93

თქვას, თუ ვინმე: - “რა არისო ცუდს საქმეზედ სიტყვის გარჯა?”

ესეც მითხარ, რა დამაკლდა, ანუ რამცა დამეხარჯა?

რიტორი ვარ, მსურის სიბრძნე, თვარ მომადგა ვისგან ბარჯა?!

რაც მასმოდა მათგან, მეც ვთქვი, ლექსი არსად დამეხვანჯა.

94

ჰე, ღმერთო, დაუწყებელო, უკვდავო, დაუბერაო,

არარსის არსად მომყვანო, უსულოთ სულთა მბერაო,

ვინ უწყის - მოსეს, ელიას მთაზედან უამბე რაო?

ცრემლნი პეტრესნი მომმადლენ, იუდად ნუ გამბერაო!

95

შენ მომიტევენ სიტყვანი უქმნი, არ ნაყოფიანი,

რომელმან ცითა უწვიმე და დარი მოეც მზიანი;

ცოდვასა ზედან სულგრძელებ, შერისხვა იცი გვიანი,

ვაიმე, ცუდის ლაყბითა, თუ სული დავაზიანი!

1

კვლავც მითქვამს: სიტყვა უქმისა პატიჟმან შემაშინაო,

ყოველნი განვვლით სოფელსა, არვინ დავრჩებით შინაო;

სულის არ განმსვენებელო, მსგავსად პირუტყვთა ფშვინაო,

კარი დაგვეხშას სასძლოსა, გვესმას: “ნუ მოხვალთ შინაო.”

2

ლექსთა ღარიბთა, უცხოთა, რომელ არს გამოკრებული,

მომინდა წერა ამისთვის: არ იქმნას დავიწყებული;

კაცი ბრძენი და გამგონი, ვინ იცის, შეხვდეს სწრებული,

ცუდად არ წახდეს ნაშრომი, დამევსოს ცეცხლი გზებული.

3

სპარსულად ჰქვიან “მაჯამა”,— შეყრილად ითარგმანება,

წიგნები გამოკრებული, იგ ერთად მოიხმარება;

იკითხვიდენ და თარგმნიდენ, ლხინი ვერ შეედარება,

გული მოყვარე სიბრძნისა მასთანა დაევანება.

I. მზე ცუდ მაშვრალობს

1

მზე ცუდ მაშვრალობს, ვერ ნათობს, ეტლზე შენ ზიხარ, ის არა,

სხვამ, შენგან კიდე, სამყარო ვინ გაისახლა, ისარა?

მელნისა ტბამან გიშერი ტევრად გარ ივლო, ისარა,

მუნით მკრა გულსა ტყვექმნილსა, გლახ, შავმან მშვილდმან ისარა.

2

თქვენ მზესა სწუნობთ, მე მას ვეჭვ, ეტლსა სხვა ვინმე ისარებს,

ეგ ცუდად ჰფანტავს სხივთა და უკეთ ანათებს ის არებს;

მელნის ტბა ტევრად გიშერსა გარ შემოივლებს, ისარებს,

ესვრის მჭვრეტელთა გულებსა ეკალმუხისა ისარებს.

3

გული ქმნილა ნარგიზთათვის, გლახ, ლახვართა ასახებლად,

ვერ ძალევდათ, თვით რად ხელჰყვეს, მაშ, მნათობთა ასახებლად?

მით იძლივნეს, მოიკიცხეს, ედემს ნორჩნი ასახებლად,

მსურის მისთვის გაჭრა, ხელქმნა, ვიწყო სულთქმა ასახებლად.

4

ვერ გაქეს ბრძენთა კრებულმან, უტყვ იქმნეს, პირი დაეყო,

ციერთ მიეღო ნათელი სრულ შენგან, არ თუ და ეყო;

გაუჩნდებოდა სიტურფე ვარდს შენთან ხანი დაეყო;

გლახ, ჩემთა ცრემლთა ნაკადი, ვფიცავ, სოფელსა დაეყო.

II. შენთვის ხელმან

1

შენთვის ხელმან, გლახ, უშენოდ მითხარ, მზეო, იამოს რა?

შენმან ეგრე სიტურფემან ვარდი მოკლა, ია მოსრა,

წარბ-წამწამმან გული კრული პირველ მოწყლა, მერე მოსრა,

არა ჰგევხარ ქვე-ნამყოფთა, ზემო იწყევ ბარე მოსრა!

2

ერთი სული მაქვს, სიკვდილო, მოყვრისად შემიწირავსო,

სხვა შენთვის ვეღარ დავბადო, ვერ მოგცე — ნუ გიკვირავსო!

იგ არს პატიჟთა მიზეზი, სად ვარდ ქვეშ ბროლი სჭვირავსო,

სული მას მიჰყავს, არ ვიცი ჩემთვის რა გაუპირავსო.

3

ყაყაჩოს უთხრეს ყვავილთა: “რადგან შენ გვჯობხარ ფერადო,

სუნი არ გიდის სურნელი, ეგ საყვედურად გძე რადო?”

თქვა ტურფამ ვინმე გაწყრომით: “მიბრძანე, მგევხარ მე რადო?

სუნი წამართვა, დამაგდო ლახვართა დასაძგერადო.”

4

თავმან შენმან, რისხვა უნდა კადრებისა დაუმალსა,

მაგრამ რა ვქნა, სხივთა ცეცხლსა სრულ დაუწვავს გული ალსა!

დაუჭრივარ ალმასისა, მისდგომია დანა ძვალსა,

თუ არ მიხსნი, შევდგომილვარ მაჯნუნისა მე, გლახ, კვალსა.

5

შენებრ ნაყოფი უფალმან ხამს ედემს თვით რგოს, მან ასოს,

ყანდაარს ნირი შაქრისა, ვარდმან-ბაგემან დანასოს;

მუნით ნაკადი სიტკბოთა უკვდავ ჰყოს, ვისცა მან ასოს,

ისწრაფის ყოვლი მიჯნური, ვინძი, ახიოს მან ასოს.

6

გრძლად მატირა საწუთრომან, ცრემლთა ღვარი დამელია,

მიჯობდა, თუ სიკვდილისა, გლახ, სასმელი დამელია;

მომაძულა თვისთა ტომთა, ძმა არ მაძმო, და მელია,

აწ, სოფელო, ვარდთა ზრობად მოვალ, რადგან დამე ლია.

III. მზე უნათლე ჰქმენ

1

მზე უნათლე ჰქმენ, ეტლსა ჰზი, შუქნი კრთებიან სადარი,

ამად ვტირ, მაგრამ რაზომ ხამს, ეგზომი ცრემლი სად არი?

ვარდსა მისტაცე შვენება, ბადახშანს ლალი სად არი?

ბროლსა სცვენ ძოწნი ბაგენი, ფერად არღავნის სადარი.

2

ბრძენთა მოვასხამ საქებრად დიონოსითურთ კრებულად,

მაგრამ ვით ხელჰყონ, მზე ნახეს თვით შენგან ნათელკლებულად!

ბაკნი მოგიძღვნა მთვარემან, გნახა უმეტეს ვსებულად,

გლახ, ჭმუნვით გახდა, პირს იცა, — მუნით აჩნია ლებულად.

3

გული ნარგისთა ლახვარმან დაჭრა, დახია, ასერა,

მუშკი ხარ, ზილფი-ამბარი, ნახეთ, რა მიყო ასე, რა!

წამწამმან ჰინდი ლაშქარი ჩემად კვლად, რისხვად ასერა,

მე მომკლა, მხეცნი, ფრინველნი ხადილად ჩემზედ ასერა.

4

მე დამემტერა სოფელი, მტერთანა ყოფა მეყოფა,

ჩემკენ არ ბრუნავს საწუთრო, მისთვის მომძულდა მე ყოფა.

რა გამეყარა მოყვარე, ხედავთ, რომ სულიც მეყოფა!

გული სავსე მაქვს ლახვრითა, სხვა კიდევ... აღარ მეყოფა?!

IV ტურფა ხარ შვენიერებით

1

ტურფა ხარ შვენიერებით, ტანი მიგიგავს საროსა,

ვა, შენისთანა მიჯნურსა ვერვინ ეღირსოს აროსა,

კაცი ხამს შენთვის გაიჭრას და ლხინი გაიმწაროსა,

ტარიელს ქვაბსა ესტუმროს, მაჯნუნთან დაემყაროსა.

2

მისგან გახდეს სულ ციერნი, არ იცნობის დანაცარად,

მან დამიჭრა გული წამწმით, მოიხმარა დანაც არად,

სრულად დამწვა სხივთა ცეცხლმან, ლამის ვიქმნე დანაცარად,

დამეგრიხა ბედი მრუდად, არ ვეჭვ, იქმნეს დანაცარად.

3

იაგუნდისა ბაგემან ყირმიზი-ლალი ღვინო სვა,

თუ ფერად ბაგემ აჯობოს, ამისთვის მართებს ღვინოს ვა,

მე ჩემსა სისხლსა ვამზგავსე, თურმე მინამან ღვინო სვა,

კარგს კაცთან ბრძენთა სიტყვასა ვერა სჯობს, იგ სალხინო სვა.

4

ნადიმად მსხდომთა სალხინოდ საქმე გავსინჯოთ სურისა,

თავის სისხლს გვასმევს სალხინოდ, ესოდენ ჩვენთვის სურისა,

კაშკაშით გვეტყვის: “მაშ თუ არ იგ ჩემი სისხლი, ჰსუ რისა?

შემამკობელი ლხინისა და ძალი უსუსურისა.”

5

უწყის ღმერთმან, ვერა ვხედავ ქვეყნად შენსა დანამგზევსა,

დაუწვივარ იგ უწყალოდ ცეცხლსა შენგან დანაგზევსა,

გულისათვის დასალახვრად ჩემკენ წამწამ დანაგზევსა.

ხამს მივმართო მაჯნუნისა წანავალსა და ნაგზევსა.

6

მოიგონე სიყვარული შენთვის სულთა განაწირ, ვა,

კაცს აცხოვნებს სამართლის ქმნა, უსამართლო განა წირვა?

გლახ, ლახვარი სიშორისა ათასი მკრა, გან აწი რვა,

სჯობს დააგზნა სიყვარული დავსებული, და ნამწირ, ვა.

7

გულსა გულზედ მით არ მიცვლი, გინდა რომე მოგცე სართად,

სულთაც გიძღვნი, უმჯობესი რაღა მოგცე ზედან წართვად?

არ დამიჭერ ვჰფიცავ ღმერთსა, ცეცხლზედ მივსცე ზედან დართვად,

უწყალოდ სვამ სისხლსა ჩემსა, ღვინის ნაცვლად ჰზიხარ წართვად.

8

მარგალიტისა სადაფსა იაგუნდი სცავს და ლალა,

მას გული ჩემი მიჰყიდა ვინღაც, ვინ იყო დალალა,

მომკლეს, ტირილის სანაცვლოდ სისხლი აქვს ჩემზედ ალალა,

ჩემის ლხინისა ყვავილი უმზეობამან დალალა.

9

ბროლ მინაზედან გიშერი, ვარდმანცა თავი მუნ არა,

სრულ შვენებისა ყვავილი არ დარჩა, შეკრბა მუნ არა,

ვერსით შეუველ საკრეფლად, ეკალნი დამხვდეს მუნ, ნარა,

ზენათ ნათელთა მფლობელმან ამისთვის დაიმუნარა.

10

გულო, ცეცხლი სურვილისა არ დაავსე, შეუკეთე,

მე მუნ დამწვი, აწ ლახვარი, მგონი, მოგხვდეს შენ უმკვეთე,

გნახე ეგრე შენ უთმობლად, თავსა ხელქმნა შენ უკეთე,

ყველა მით ჰქენ, ნახე ვინმე მნათობთაგან შენ უკეთე?

11

გული წამართვი ცნობითურთ, მითხარ, ნაცვალი მამე რა?

ვეღარა გპოვე საჩემოდ, გაყრისა სევდა მამერა,

უვარდოდ წალკოტისათვის თვალნი რასთვისღა მამერა?

დამწვი და წყალი არ მასვი, დამწვარსა გულსა მამე რა?!

12

ბულბულთა შექნეს ძახილი, აგრე ჰგავს - ვარდმან იშალა,

გულსა გაჭრა და ხელობა უშალე, არ დაიშალა,

ხამს, თუ მიჯნურმან ტანსაცმლად სტავრისა ნაცვლად იშალა,

გლახ, შენმან შუქმან მნათობნი არავინ არ აიშალა.

13

ვარდი დაჭკნა, მზემან შუქი აღარ მისკენ მოაწურვა,

ცრემლთა ღვარი გაუწყვეტლად, ერთხელ არსად მოაწურვა,

არ ვეწყალვი მას გულქვასა, სულნი პირსა მოაწურვა,

მოეშორა რადგან ლხინი, - სევდა, ზრუნვა, მო აწ ურვა!

V. გაბაასება ღვინისა და ბაგისა

1

ღვინო ეტყოდა ბაგესა: “სიტყვითა დაგებასო და,

ბადახშანისა ლალო და იაგუნდისა ფასო და,

ფერად შენ მჯობხარ, ამით მე ვის ჩემი თავი ვასო და,

გულსა სევდითა სავსესა ზედ ლხინი დავამტნასო და.”

2

ბაგემა უთხრა ღვინოსა: “სიმხიარულეს იქებო,

მე სრულად შევშლი მჭვრეტელთა, გულსა ეტყვიან: «იქ ებო»!

კაცის გულებსა დავფერავ, თქვენც დაგაშვენებ ჭიქებო,

ძოწსა, სადაფსა, აყიყსა, არღავანს გავაქიქებო.”

3

აწ ღვინო ეტყვის ბაგესა: “ტურფა ხარ მეტის-მეტადო,

ვარდი გაყარეს ბულბულთა, შენზედა შეკრბეს ყეფადო?

მე კაცს დავათრობ, ვამღერებ, ტვინს გაუჯდები კეფადო,

ვირემ არ უკუვეყრები, ვერ იგრძნან, სმიდენ რეტადო.”

4

ბაგემა უთხრა ღვინოსა: “კაცის დათრობა იქადე,

«კაცსა ვამღერებ» — ამისთვის მე დაჭარბება მიქადე;

მე კაცს სრულ მოვჰკლავ, საწყალო, ვით ადრე გატყდეს ჭიქა, დე,

ვერ გამოჩნდები ჩემთანა, სადაც მე ვიყო, იქ ადე!”

5

ღვინომ თქვა: “მგონი, ამ საქმეს არავინ დამიწუნებსა,

ვერცხლის თასზედა ყირმიზად გარდმოვსდიოდე სურებსა,

ვსწყუროდე თუ არ ვსწყუროდე, ყველანი მომიწყურებსა,

მჭვრეტელთა თვალთა და გულთა არარა უფრო უნებსა.”

6

აწ ბაგე ეტყვის: “ეგ ქება უკეთ სთქვი, რაღაც ღონია,

მაგითა ჩემი სწორება ტყუილად მოგიგონია;

ვერცხლის თასზედა ყირმიზად ღვინო დგას, მოსახდომია,

აწ მე გიამბო ჩემი ზნე, ეს უფრო მოსაწონია.”

7

თეთრს თასსა წითელი ღვინო დასტურად შეახამებსა,

ქვეშ მარგალიტი, ზედ ლალი, სხვას რაღას შეიდარებსა,

სანდომად რასმე, ღიმილით რომ გააღებდეს კარებსა,

მისსა მჭვრეტელსა შეაცდენს, ხელსა ვით შეიგვანებსა!

VI. მზესა შესწრფა მისგან შუქი

1

მზესა შესწრფა მისგან შუქი, ხედავთ, ვეღარ მონადარა!

მთვარე სავსე დარბის, მაგრა, ვეჭობ, მისთვის მონადარა,

წალკოტს ვარდი მის ღაწვთათვის გამოდგების მონად არა,

რად დაგროვდა ჩემთან ეშყი, მისთვის მაქვსო მონად არა.

2

ვერვინ ნახოს მისებრ, ვინც ვლოს ოთხივ ყურე მონაკიდე,

ოდეს გნახა გავსებული, მთვარე გახდა მონაკიდე,

ვით არ დასწვავს სიშორისა გულსა ცეცხლი მონაკიდე?

ვით, გლახ, ვზიდო მძიმე ტვრითი, სურვილისა მონაკიდე.

3

შავმან მშვილდმან ისარი მკრა გულსა ლახვრად დანასობი,

ეგზომ დაყო გულსა შინა, რომ მოჰკიდა დანას ობი,

ღაწვთა მისთა შვენებითა ვნახე ვარდი დანასობი,

ვეღარ ვნახე მთვარე მისგან მონავანი და ნავსობი.

4

დავლე საწუთრო, შენებრივ, — მო, ის რა ვნახე, ა ის რა!

ეს მიკვირს: გული ქვაქმნილი, ვით ეგრე ერთ წამ აისრა!

მკითხვიდენ შენნი მნახველნი: “თუ არ მზეაო ა ის რა?”

მე უთხარ: “მისი სამყოფი მნათობთა გვერდით, აი სრა!”

5

ეტლი ნატრობს: “ნაცვლად მზისა ზურგზედამცა ის შემასვა,

ამად ვტირი, სხივნი ლახვრად გულზე დამცა, ისრად მასვა,

მიწყივ მით მთრავს, ათასიმცა სურვილი და ეშყი მასვა,

ვის ერჩიოს სოფელს ყოფა, არ გაიჭრას მისთვის, — მას ვა.

6

მთვარე ვერ დაგედარების, ვერცა მზე დაგედავისო,

მიწა და მტვერი შენს ფერხთა თავსა და პირსა დავისო,

შენი სხივი და ციმციმი გულზედა ლახვრად დავისო,

ცუდად გაქებენ თინათინ, ნესტან-დარეჯან და ვისო.

7

რად ვერ ხედავთ ბულბულისა ხელქმნა, გაჭრა, განავარდსა?

შეუშლია, ყეფს, იძახის, სხვას არაფერს, — განა ვარდსა,

თავს ევლების, ზედ დაფრინავს, არ აძინებს, გან ავარდსა,

ვირ არ დაჭკნეს, თვით არ მოკვდეს, არ იქმს ხელით განავარდსა.

VII .ეშურების ბაგე ვარდი

1

ეშურების ბაგე-ვარდი სისხლი ჩემი მალე სვასა,

გულსა დანა ალმასისა სჭრის, არ ელის მალესვასა,

თვით თავსა ჰყოფს ძოწეულად, დამიმკვიდრებს მალ ეს ვასა.

აგრე შექმნა მზე და მთვარე, დაუწყებენ მალეს ვასა.

2

ბულბულს ხედავთ ვარდისათვის ნაეკლევსა და ნარევსა,

იგ ხელთაებრ ყეფა-კვნესით აქა-იქი დანარევსა,

თავს დაჰყივის მისსა მკვლელსა, გულსა შინა დანა რევსა,

იძახის, თუ: “რად ვერ მხედავ, სურვილისად ანარევსა?”

3

აწ, ბულბულო, ყველა გხედავს ხელსა, სოფლით განაჭერსა,

ჩაჯდომილხარ ეკალშია, სახლს არ ეძებ, განა ჭერსა,

გვიჩვენებ და შემოგვჩივი გულსა, ლახვრით განაჭერსა,

მოგიტან და გაგიკურნებ ვარდსა ხელით განაჭერსა.

4

არ დაურჩა გულსა კრულსა, რომ ლახვარი მას არ ესვა,

ეგრე ჭმუნვა, სევდა, ურვა შეუსვენლად მას არ ესვა,

წყლულთა მისთა საკურნებლად, გლახ, წამალი მას არ ესვა,

ეს მიკვირს, თუ, რად არ მომკლავს იგ ეგზომი “მას არ ესვა.”

5

აწ გულსა კრულსა, ხელქმნილსა სევდა უპირებს მორევად,

რადღა სულდგმულობს ლახვარი, ვითა მუდამა მორევად?!

გლახ, ცრემლთა ჩემთა ნაკადთა რასდენი დადგა მორევად,

აწ, რადგან მაკლო ნიშატმან, მიმიშვით, მივჰყვე მორევად.

6

სოფელმან და ჟამმან კრულმან ლხინი ჩემი განაქარვა,

ათასი და უმეტესი ჭირი ჩემი გან აქა რვა?

რა ბრალია, მინა-ვარდი ოდეს იქნას განა ქარვა!

ამას ვჯერვარ, მით რომ ერთდღე აღარ მომხვდეს განაქარ, ვა!

7

ანელებდი, ნუ უკეთებ, გულო, ცეცხლსა დანაგზევსა,

თვარ წინა გიძს მიჯნურისა ხელქმნა, განვლა დანაგზევსა,

ვერ მორჩები დაულახვრად წამწამთაგან დანაგზევსა.

იგი მითქვამს და მას ვიტყვი: ესე სჯობსო დანაგზევსა.

8

რად არ დამჭრის გულსა კრულსა ალმასისა დანა ტარით?

რად არ გიკვირს, არ გავჭრილვარ სოფლის სივრცე დანატარით?

რად ვერ მივხვდი საწადელსა მე სიკვდილსა დანატარით,

ბრუნავს ჭკუა ცნობით ჩემით, ვით დიაცთა დანატარით.

9

თვალთა კეკულუცთა, ტურფათა მე ყმად მიუვალ მა შენსა,

ეგ მაშინც გულსა უწყალოდ წამწამ-ლახვრითა მაშენსა,

“შენკენ არ მოვიხედაო,” — ამით მაღონებს, მაშენსა,

თუ ფეხს არ შემამითხვევდე, აგრემც მამთხვიე მაშ ენსა.

10

წამწამს მესვრის შავი მშვილდი, ისრად გულზედ დამალება,

ესე გვარმან მომისწრაფა სიკვდილისა დამალება.

იგი ნახოს მოვანებით, — მთვარეს ჰმართებს დამალება,

მისად ქებად ბრძენთა ჰმართებს ენა ქებად და მალება.

11

ზედ გარდასდის ბაგე-ვარდსა სისხლთა ჩემთა მონასომი,

დამეჩნია შავი ისრად გულსა ზედან მონასომი,

ნახოთ, თქვენცა მოგწონდების მნათობთ გვერით მონასომი,

სულ ციერნი დაიმონა, ვით ძალედვას მონას ომი?

12

მე ვისთვის ვკვდები ბროლ-ვარდი და მისი მონა ვარ დია,

თვალნი მელნისა ტბას უგავნ ზეციდან მონავარდია,

იგი აშვენებს ხმელეთსა, მზე ცუდად მონავარდია,

მაგრამ მკვლელია კაცისა, შეყრისა მონავარდია.

13

ბროლ-ვარდსა, ტანად საროსა გიშრისა ბაღი უშენდა,

ღაწვთაგან ელვა კრთებოდა, მჭვრეტელთა ლახვრად უშენდა,

წიგნი მივსწერე, ებრძანა: “ეს ვით მკადრეო, უ შენ, და,”

გულს უთხარ: “თუ არ შეგიყრის, ველად გაიჭერ, უ შენდა.”

14

ვიცი მომკლავს იგი პირმზე მისთა ხოტბა დანაზარსა,

ამად, რომე ზარიფია იგი ტურფა და ნაზ არსა,

მეტი რა ვჰყო — თავსა უძღვნი, მოვახსენებ დანაზარსა,

მაშინ ეგრეთ შევიწყალვი, მოგონებდეს დანაზარსა.

15

მოუკლავარ, ვისგან სხივნი მე შემქნია დანა ტანსა,

ბროლ-ბალახშთა მარგალიტი ვარდსა ქვეშე დანატანსა,

გული მისკენ მიუზიდავს ხელსა, სწრაფით დანატანსა,

მისთა მჭვრეტთა გაახელებს, სჭრის, ვითამცა დანა ტანსა.

16

ნეტამცა ვინმე სიკვდილსა მიმცა და არ დამაზარა!

ლხინის სანაცვლოდ სოფელმან სულ მატირა და მაზარა,

უყვავილომ და უვარდომ ღვინომ რაც ქნა, დამაზარა,

აგრე რამ მოჩანს: სოფელი ბოლოდ მომცა და მაზარა.

17

ხოსროვის ცრემლი ნადენი, კვლავ გაამრავლა მილები,

რა მოაგონდის მოყვარე და დღენი წახდომილები.

ვარდსა ასველებს, ინდოთა რაზმი ჩანს უნდომილები,

იტყვის: “შენვე ხარ სიცოცხლე, გული რაზომცა მილები.”

18

ჭირნი მოვლენ მუდამ ჩემთვის დაუკლებრად ამა სალა,

მოაქვს ცეცხლი მოსადებლად, მასთან მოაქვს ამას ალა,

ალმასისა გულსა ფარად ხამს და უნდა ამას ალა,

ამისთვის სჯობს ეს მთვარესა, არ აჩნია ამას ალა.

VIII. ქება და მკობა ხელმწიფის ალექსანდრესი

და დედოფლის ნესტან-დარეჯანისა

1

რადგან არ ვცხრები ქებასა, ვგონივარ ამათ მისანი,

აწ ჩემთა გულთა ლახვარი სათნო მაქვს სათთა მისანი,

სიმელნე შავთა წამწამთა, სისხო, სიხშირე თმისანი,

ვთქვა: მისი შუქი მზეს მატობს წითლითა ათათ მისანი.

2

მეფეთა ქებას ვერ მივხვდი, არც ჩემგან მოიგონების,

ია და ვარდი უშლელი კვლავ მისთვის შეიკონების,

ალმასსაც სჯობსო იმდენსა, რაც ხმელეთს შეეწონების,

მისსა მნახავსა უღრუბლო მზეც აღარ მოეწონების.

3

დამვიწყდა სხვანი ნაქები, ქება ვთქვა მე აწ ამისი,

წამ მთვარე არის გავსილი, მზე ნახო ფერად წამისი,

მელნისა ტბისა მორევსა უშვენის მიჯრა წამისი,

კრულმც არს მიჯნური, ვინ თავი ამისთვის არ აწამისი.

4

მე მოგახსენებ, ისმენდი ჩემთა ამბავთა სმენასა,

მისვე ლომისა ქებასა ძლივ ვათქმევინებ ენასა,

მისგან ელიან მნათობნი სევდისა ამოლხენასა,

ვინ გვიან ელის შეყრასა, დაიწყებს ცრემლთა დენასა.

5

რა ვთქვა წამწამთა დარაზმა, მიჯრით მიწყობა წარბისა,

ვარდისა ბაღსა ელვა კრთის, ზედან ციალი წარბისა,

მისთა ნაყნოსთა სურნელთა სული გავს განა წარბისა,

მისთვის ბნდებიან მჭვრეტელნი, ქვე ყრიან, ვერვინ წარბისა.

6

თმისა ტევრი, წარბთა სისქე მიჯრით ბაღსა შენ იარა,

სურნელებთა სუნი შენ გდის, დაცასჩაგრე შენ ია რა,

სხივნი შენნი გულსა ჩემსა მოეფონა შენ იარა,

წყლულსა ჩემსა ვინ ჰკურნებდა, მოსწრებოდა შენი არა?

7

მელნისა ტბათა უჩრდილებს გიშრის წამწამთა შენება,

მისთა მჭვრეტელთა მიხვდების ღვთისაგან ზე აშენება,

მთვარე მზეს ეტყვის: “მჯობია, მოწმობით დართე შენ ნება,”

ხამს სამეფოსა ტახტზედა წამ გაუყრელად შენ ება.

8

მოგწონდების დამნახველთა თმა მელნისა და გიშრისა,

მიმძიმს მისსა მგონებელსა, თვალთა წყარო დაგიშრისა,

ჰე, რიტორნო, თქვენც აქებდით, ენა თუ არ დაგიშრისა,

მზე-მთვარეთა სინათლესა ვფიცავ, რომ ის დაგიშრისა.

9

ბადახშნის ლალის მჯობია ყირმიზად გამჭვირვალისა,

პირშია თეთრი ელვა კრთის უბრწყინვალესი რვალისა.

აწ მეფეთ ქებას ვამატოთ, ამისთვის გულმხურვალისა,

გარდამხდომელი მჭვრეტელთა ის საწუთროსა ვალისა.

10

თქვენი ნახვა წყლულთა ჩემთა უფრო ცეცხლად მოეკიდა,

მოიშალა ბროლის სვეტი, მკერდსა ზედ გარდმოეკიდა,

აღმოფრინდა სული, სულსა ჩემი თქვენს გამოეკიდა,

თუცა გინდა ცოცხალ ვიყო, — კვლავცა მნახე, მოე კიდა.

11

კბილნი ობოლს მარგალიტსა, ღაწვნი ვარდსა მას არია,

ვინ არ აქებს სამართლითა, თავს ეცემის მასარია,

სადაცა დგის სინათლითა, აღუვსია მას არია,

ვარდი, ბაღჩა მაისისა, ვერ ედარვის მას არია.

12

ანდამატისა მკერდზედა ბროლისა სვეტი ემართა,

იმას უჭვრეტდა თვალხუჭვით, ხედვითა ვერ შეემართა,

ნახვად მირბოდენ ტრფიალნი, სხვა ვალი არა ემართა,

მზე მისგან გახდა უნათლოდ, საწყალსა ეს დაემართა.

13

ნეტარ, ვით ვაქო სიტურფე საამო ტანადობისა,

მზემ მისთა სხივთა გარდაკრა, იწყო მოტანად ობისა,

იგ გატყდა, — “მჯობსო,”— ნებისა დართო მოტანა დობისა,

საყნოსელთაგან ამოქრის სუნი მო ტანადობისა.

14

მზეო, შენ შენთა მჭვრეტელთა ლახვრითა გული სარუა,

ჩასდის სისხლთა ტბა ნაკადსა, სიღრმესა, სადა სა რუა,

შენებრივ სუნი ყვავილსა ქვეყანად არას არ უა,

ეგ შენი ტანი ზარიფი ტურფად აღზრდილი სარუა.

15

ალვა რგულა ედემს რწყვითა, მნახავთათვის სამოთ ხეა,

ვნახენ, თვალნი დავიხუჭენ, სიტყვა ძლივ ვთქვი სამ-ოთხეა,

გიშრის შუბთა წყლული დამდვეს, სისხლი ველთასა მოთხეა,

არას მოგავს სამყარონი, ედემი, ვერც სამოთხეა.

16

ლომთა შენთა შენ აწყლულებ, დაბნედილსა მას კვლავ ვისა,

ვინ გმირია, მხეცთა მსრველი, იმედი აქვს მას მკლავისა,

წამწამ შენთა ლახვარ შენთა ყელს გამოჰხევ, მას ჰკლავ, ვისა,

დღისით მჯობი მთვარე მზეთა, ღამე ზუალ-მასკლავისა.

17

ალვისა ხისა ქება ვთქვა ედემში ამოსულისა,

ბროლ-ლალი, მინა, გიშერი — ფერად, შეხედო — სულ ისა,

მჯობია მზისა დილისა, მოწმენდით ამოსულისა,

შენ ხარ წამალი სულისა, მის შენკენ წამოსულისა.

18

მეფე ბრძანებს: “მე ესე მზე ღმერთმან ჩემმან დამიბადა,

მისთვის იყო შესაწირვად, რა მიბოძა და მიბადა,

გულსა კრულსა მახე უდგა, შეცაიპყრა, დამიბა და,

სახვეველი სათხევლისა გარ მომიდვა და მიბადა.

19

ესე არის ზეციერთა, უნათლესი სამყაროსა,

თმა ტევრი და შუბლ-ფიქალი, კლდისა ტინი სამყაროსა,

ქება მესმა, სახლით ჩემით სწრაფად ლამის ამყაროსა,

არას მიკვირს მისნი მჭვრეტნი იმან დაასამყაროსა.

20

ნეტარძი, ვინ მისი მსგავსი სად ვინ პოვოს და რანიცა,

მისგან შვენის მთა და ბარი, დარი დარობს, დარანიცა,

მისგან ნათლად არა აჩნდეს, არ იპოვოს დარანიცა,

მჯობი არის ყოვლთა სულთა და მინახავს და რანიცა.

21

აწყა მე ვიწვი ამისთვის, ვინ თავი ელვას უდარა,

ქვეყნად არ არის მისთანა, ნურცავინ აქებთ ცუდ არა,

მზე აღმობრწყინდა უღრუბლოდ, სულ მორთულს ხმელეთს უდარა,

მისთვის ვძრწი, — არ მომიძულოს, თორ მომინდების სუდარა.

22

მას, პირმზესა, შეუქნია ხმელთა მნათი მისად უდრად;

შეკრებულა შუქი მზისა, საქებარად იმას უდრად,

შევეხვეწოთ გაიღიმოს, არ გაგვხადოს ხმელი უდრად,

მან არა ჰყოს მის ხელქმნილი სატირალი, შესასუდრად.

23

მინდოდა ქება-ქებასა სხვანიცა ბევრი წამერთო,

არ დამაცალე, სოფელო, კრულო, მოკლევ და წამ ერთო,

შენგან დამება გონება, ტკბილი სიტყვები წამერთო,

მინდოდა ცრემლი ზღვათათვის ჩემი ნიადაგ წამერთო.

24

დადნებოდა გული კლდისა, თუცა თქვენკენ არ იარა,

დამიღვრია ცრემლი ველთა, არ დაურჩა არი არა,

სევდა ეცა გონებასა, ძნელ პყრობილი არია რა,

ამად ვტირი, ხელი თქვენი ბაღსა ჩემსა არ იარა.

25

ვინ მზეს ნახავს, მას დასახავს, იტყვიან, თუ: “ალვის ხია”,

მუშკ-ამბრისა სუნი მას დის, მგონი, ყველა ზედ ასხია,

ეხვეწების ცისა მნათნი: “შენნი შუქნი გვავასხია”,

ეგრე ბრძანებს მის ხელქმნილი: “სისხლი მისთვის დავასხია.”

26

ვეღარას მივხვდი, თუ ქება ჩემგან ითქმების და რითა,

მე ვიღვრებოდი ცრემლითა, აროდეს ვიყავ დარითა,

იგი აკრთობდეს ელვათა მისსავე მზისა დარითა,

ნურვინ ეცდებით, შვენება ვერავინ შეუდარითა.

27

რა მომაგონდის იგი მზე, მდინდიან ცრემლნი მწარენი,

მისგან მომინდა პასუხი ტკბილნი, არ საწყინარენი,

უსულოდ ვიყავ უმისოდ, რაც ხანი წავიარენი,

მან მომალხინა, ვისი მძლევს მე სუფთა არე-მარენი.

28

თეთრსა ბროლისა ფიქალსა ინდოთა რაზმი უშენდა,

მელნის ტბისაგან ლახვარსა მჭვრეტელთა ისრად უშენდა,

ქება ვერა თქვეს მეტყველთა, ენა რაზომცა უშენდა,

გულო, სიტყვასა ამოკლებ, უწყი განმრავლდა უ შენდა.

29

მზემ, მთვარემ და ვარსკვლავებმა ქება წართქვეს სამმა რისა?

მათ პირველთა ქება თქმულთა ხმა დაიგდეს სამარისა,

ნუმც გავხდები უიმედო, ღონევ, ენის ამარისა,

გეაჯები, არ მიჩვენო იწრო კარი სამარისა.

30

მისთვის ვკვდები, რომ ყოველგან სიკეთის ხმა მას უდისა,

ნუთუ მასვას უკვდავების წყარო, სადმე მას უდისა,

მისგან მოდის სურნელება, მუშკ-ამბრისა მას უდისა,

შეყრა მიღირს ყოვლს ქვეყანად მას უცხოსა, მას უდისა.

31

მისგან მეტი ბრწყინვალება ყველა წარვთქვა, რაცა სჭირდა,

მან შუქითა დააბნელა, უნათლობა მწვე მისჭირდა,

სხვა, მთვარისა ნავანისა, მას სინათლე არ დასჭირდა,

შეცაემკო ბროლის ბაღი, თეთრი ელვა გამოსჭვირდა.

* * *

1

არ მომეწყინა ლაყაბი, ეს უსარგებლო სულისა,

სხვად არას მოსახმარისი, ოდენ ჩანს სიბრძნე გულისა;

ლექსი ჩემი სჯობს გვარად და ტკბილად სასმენლად ყურისა,

მაშინც რუსთველსა აქებდენ, მე იმან გამაგულისა.

2

გათავდა წიგნი მაჯამა, ლექსი აქა-იქ თქმულები,

სასწრაფოდ უბეს სადები, ან სარტყელს ჩასარჭმულები,

იახტანს თანა სარონი, გვერც თასი, ღვინო, კულები,

ყოვლის წიგნისა უმცროსი, ჩანს მათი უფლისწულები.

1

ღმერთი არს თავი ყოველთა, იგ ვაქოთ, განვადიდოთო,

სამნი ნათელნი ერთად ვთქვათ — მამა, ძე, სული წმინდოთო,

მისის ცნობითა განვნათლდეთ, გონება განვიწმინდოთო,

განვაგდოთ უსჯულოება, ნუ ვემსგავსებით დიდოთო.

2

აქ არის აშტი, გუმბაზი ბაღჩას დგას შუა-გულოსა,

შიგ ათასფერნი ყვავილნი, ვარდი გაშლილი გულოსა,

ცნობილთა კაცთა საჯდომლად ადრითგან გამეგულოსა,

ჩემიმც ცოდვა აქვს, ავს კაცსა კარი არ დაუგულოსა.

3

აქ არის ბაზმის სოჰბათი, სუფრისა შემკობილობა,

დრო ახალ ნერგთა ყვავილთა, ტურფა ვარდისა შლილობა,

ბულბულთა ბგერა, ყივილი, ხმა-მჭევრად შეწყობილობა,

მუტრიბთა რასტი მუღამი, სასმენელთათვის ტკბილობა.

4

თვითან შვენის და აშვენებს წალკოტსა, ბაღჩა-ბაღასა,

თუ ლხინი გინდათ, თქვენც ნახავთ სხვას უკეთესსა რაღასა?

გიაჯ, ჩემს უკან ვინც დარჩეთ: პატრონსა, ყმასა, აღასა,

ვინც უპატიოდ მიეპყრას, ცოლიც მისი ჰგავს ბაღასა.

5

სახლი შევმზადე სალხინოდ მე მეფემ თეიმურასო,

შევამკევ კედელ-ყურენი, ვეჭვ, თავსაც კარგად ბურავსო,

დავხატე ფერად-ფერადად, ჰგავს, რამე იყოს მურასო,

ტალახიანის ფერხითა ნურავინ გამიმურავსო.

6

რომ თქვენი სხივნი არ მისწვთა, არ მორჩა შუკა-დაბანი,

შენ შემოგჭვრეტენ მყურენი, სად სარკმელია და ბანი,

რაზომც ჯერ ვერ თქვენ გიახლოს, თვალნო, მინა და დაბანი,

ვფიცავ, რომ ყველა გახდების თქმა ტკბილად, ანუ და ბანი.

7

შენებრ ვინ ვპოვოთ მნახავთა, პირველვე ვიცით, რაც არის,

რომ ზღუდეც მოვლოთ ქვეყნისა, ანუ მიდამო რაც არის,

წაღმავე მოვა თქვენს წინა, ვინცა უკუღმა რაც არის,

ვარსკვლავთა დასნი გემონენ, ერთმანეთს მსწრობნი რა ცა რის.

8

მსგავსად საკადრად ხელ-ყოფნა, ნეტარ, ვით ძალ-აქვს ენას მით!

სხვანი ყოფილნი ხტომით თქვეს, მაგრა თქვენს შუქსა ენასმით,

შორს მყოფნი ამად ნატრობენ, მოგახლდენ, — იყვნეთ ენასმით,

თქვენს სიყვარულსა ზავებდენ, იგ ტკბილად რასმე ე ნასმით.

9

მწერალიც დაშვრა ცოტადრე, გარჯა ხვდა, რა ეს აწერა,

ცოდნა და ხელოვნება ხამს, თვარ უქმად ყოფა აწე რა?

მოდით, იკითხეთ, ტრფიალნო, შემოკრებილ აქა წერა,

გულო, ვერ მოსხლტი ქებითა, წიგნის პატრონზედ ა წერა!